خراش سیاست برگونه مومیایی‌ها

چند روز پیش خبرگزاری رویترز از قول مدیران این موزه بزرگ عمق این فاجعه را چنین بیان کرد: «معترضان با هجوم به ساختمان این موزه سر 2 مومیایی تاریخی را شکستند و ده‌ها اثر کوچک تاریخی را نابود کردند.»

این موزه البته از همان زمان در محاصره گارد امنیتی و حفاظتی قرار گرفت، اما نکته اصلی در این میان نزدیکی این موزه به یک ساختمان مهم دولتی است که ممکن است در اعتراضات روزانه با تخریب و آتش گرفتن آن، سقف این موزه تاریخی بر سر مومیایی‌های چندین هزار ساله فرو بریزد. توتانخامون یکی از همین مومیایی‌هاست که همراه ماسک معروف طلایی‌اش در این موزه نگهداری می‌شود.

اما تعرض به این موزه تنها بخشی از ماجراست، زیرا پرونده سرقت از موزه‌ها و محوطه‌های تاریخی مصر هنوز باز است. شاید قرار است فاجعه‌ای که بعد از جنگ آمریکا علیه عراق بر سر آثار تاریخی این کشور آمد در مصر نیز تکرار شود. یکی از محوطه‌های تاریخی که اکنون در مصر بحران‌زده در معرض آسیب قرار گرفته مجموعه معابد کارناک در این کشور است.

مجموعه تاریخی کارناک که در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو نیز به ثبت رسیده، قدمتی 3500 ساله داشته و قدیمی‌ترین اثر تاریخی کشف شده در آن مقبره یکی از ملکه‌های تمدن مصر باستان است که حدود قرن 15 میلادی پیش از میلاد مسیح(ع)‌ بر سرزمین‌های تمدن مصر باستان حکومت می‌کرده است.

بعد از حمله آمریکا به عراق و اشغال این کشور و هرج و مرج ایجاد شده پس از این اتفاق راه برای بسیاری از سارقان میراث فرهنگی در این کشور باز شد و موزه‌های این کشور مورد دستبرد قرار گرفتند.

همان زمان برخی مسوولان میراث فرهنگی عراق از وجود ردپای خریداران و دلالان اسرائیلی در خروج بدون زحمت این آثار از عراق خبر دادند که کمتر مورد توجه قرار گرفت. مسوولان عراقی حتی در آن زمان برخی از کشورهای تازه تاسیس عربی را متهم به خریداری این آثار کردند تا با اتهام این که‌ آنها به دنبال تاریخ‌سازی برای خود هستند این موضوع را محکوم کرده باشند.

کامیار عبدی، باستان‌شناسی که در این زمینه به پژوهش پرداخته است در این باره می‌گوید: آنچه اکنون درباره مصر خطرناک است موزه‌ها نیستند زیرا اشیایی که در موزه‌ها قرار دارند شماره ثبت دارند و اگر به بازار خرید و فروش اشیاء عتیقه و حراجی وارد شوند آنها را می‌توان پیدا و از فروششان جلوگیری کرد.

هم موافقان و هم مخالفان دولت کنونی مصر در مقابل حفاظت از آثار تاریخی مصر مسوول هستند. این جمله بخشی از بیانیه صریح یونسکو (سازمان علمی ـ فرهنگی ملل متحد)‌ است که در قبال اتفاقات جدید در این کشور منتشر شده است. ایرنیا بوکوا، مدیر کل یونسکو در این بیانیه با اشاره به گزارش‌های مستندی درباره سرقت و تاراج آثار تاریخی در این کشور گفت: ارزش 120 هزار قطعه شیء موزه قاهره در بخش‌های علمی و مالی غیرقابل تخمین است، زیرا این آثار هویت فرهنگی مردم مصر را نشان می‌دهند. گواه این مساله نیز تشکیل زنجیره صدها نفری شهروندان مصری به دور موزه قاهره برای حفاظت از آن است.

وی ادامه داد: من به شکل رسمی درخواست می‌کنم که تمام اقدامات لازم برای تامین امنیت گنجینه مصر در قاهره، لکسور و سراسر سایت‌های تاریخی و فرهنگی این کشور انجام شود.

زاهی هاواس تا قبل از اتفاقات کنونی مصر مدیرکل اداره عالی عتیقه‌جات مصر بود. باستان‌شناسی که بیش از نیم‌قرن روی محوطه‌های تاریخی مصر به کاوش پرداخته بود و پس از آغاز جنبش مردم مصر به ناگاه از سوی حسنی مبارک رئیس‌جمهور کنونی اما در حال سقوط مصر به عنوان وزیر معرفی شده است.هاواس که برخی معتقدند با پذیرش این سمت در این دولت در حال سقوط وجه علمی خود را مورد تشکیک قرار داده است چندی پیش با حضور در تلویزیون رسمی مصر از مردم خواسته بود تا به آرامش رو بیاورند و به دنبال اصلاحات باشند. این باستان‌شناس پیشکسوت در میان تمامی این انتقادات نسبت به او در گفت‌وگویی جنجالی با لس‌آنجلس تایمز با آرامش هر چه بیشتر گفت: اتفاقی که در عراق افتاده در مصر رخ نخواهد داد. او که از سرقت آثار تاریخی عراق به عنوان یک تراژدی یاد می‌کند شرایط موزه‌ مصر را تحت کنترل می‌داند؛ موزه‌ای که یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های دوران باستان را در دل خویش پنهان دارد.

موزه مصر در قاهره در سال 1902 ساخته شد و در آن درحدود 120 هزار اثر تاریخی از جمله ماسک مشهور توتنخامون را در خود جای داده است.

البته موزه قاهره از مدت‌ها قبل به منظور انتقال آثار آن به محل موزه جدید در حال نیمه‌تعطیل درآمده بود. دولت مصر قصد داشت تا بزرگ‌ترین موزه آثار باستانی جهان را در حاشیه این موزه برای آثار تاریخی خویش بسازد. ایده‌ای که حتی به مراحل اجرایی رسید، اما شاید هیچ وقت رنگ تحقق نگیرد. موزه قدیم مصر باستان که اکنون مورد تهدید قرار گرفته است در نگاهی ویژگی‌های کنونی موزه ملی ایران باستان را دارد.

موزه‌ای که برای تعداد محدودی اثر باستانی ساخته شد، اما با گسترش کاوش‌های باستانی دیگر نیاز به موزه‌ای جدید را در میان اذهان متبادر می‌ساخت. ایده ساخت بزرگ‌ترین موزه آثار تاریخی دنیا که حتی بتواند تنه به تنه موزه‌های بزرگی همچون لوور در فرانسه و بریتیش میوزیوم در انگلیس بزند چند سال پیش مطرح شد و حتی چند سالی نیز برای بررسی جایگاه و موقعیت جغرافیایی آن و حتی طراحی و معماری آن نیز بحث صورت گرفت. این موزه قرار نبود تنها زیبا باشد بلکه امنیت نکته مهمی بود که مسوولان مصری درصدد بودند تا به وسیله آن موزه‌ای محکم که در مقابل تمامی آسیب‌های طبیعی و غیرطبیعی مقاوم باشد ایجاد کنند.

هنوز چندی از ماجرای پرهیاهوی بازگشت بقایای ارتش کمبوجیه خشایارشاه از مصر به ایران نگذشته که مصر دچار چنین بحرانی شده است. ماجرا از آنجا آغاز شد که 2 برادر باستان‌شناس ایتالیایی که در حال کاوش در بخشی از صحرای این کشور مشغول به کاوش بودند متوجه جمجمه‌ها و شمشیرهای باستانی شدند که آنها معتقد بودند این آثار مرتبط به لشکر عظیم خشایارشاه ایرانی است که در دنیای باستان در این صحرا دچار طوفانی سهمگین شدند و دیگر به ایران بازنگشتند. اما سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی می‌خواست به هر نحو ممکن این سربازان باستانی را به خانه بازگرداند. همین بهانه‌ای شد تا مسوولان سازمان میراث فرهنگی تماس‌های متعددی را با مسوولان این کشور برقرار کنند. اصرار ایران در این زمینه باعث شد تا مسوولان این سازمان در سفری به مصر هم این موضوع و هم موضوعات دیگری در این باره را بررسی کنند.

اما درست در روزهایی که انتظار می‌رفت که حمید بقایی، رئیس سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران خبر خوشی در مورد بازگشت بقایای ارتش کمبوجیه به ایران یا حتی زمینه‌ای برای کاوش باستان‌شناسان ایرانی در مصر ایجاد کند مصر دچار بحران شد و به تبع آن شاید بقایای ارتش کمبوجیه برای همیشه در مصر بماند.

حسن محسنی، سخنگوی سازمان میراث فرهنگی در مورد بازگشت این سربازان باستانی به ایران می‌گوید که هنوز هیچ چیز تمام نشده است، اما در شرایط کنونی امکان ارتباط وجود ندارد ولی در صورت اولین ارتباط با مصری‌ها این موضوع به شکل ویژه بررسی می‌شود.

حرف‌های محسنی هرچند امید را به نوعی در مورد بقایای این ارتش باستانی زنده می‌کند، اما کمتر کسی با توجه به وضعیت کنونی مصر گمان می‌برد که این آثار تاریخی حداقل تا چند سال آینده به وطن بازگردند.

مهدی نورعلیشاهی / گروه فرهنگ و هنر