نقد فرهنگ و هنر دور میز شب

حالا «دور میز شب» با چند تفاوت ساختاری و محتوایی جایگزین «دو قدم مانده به صبح» شده است.

پخش این برنامه از 15 آبان امسال آغاز شد و در همین مدت زمان کوتاه مورد توجه بینندگان قرار گرفت. فعلا دست‌اندرکاران «دور میز شب» برای پخش برنامه در 170 قسمت برنامه‌ریزی کرده‌اند که البته ممکن است این زمان پخش افزایش یابد.

زمانی که وارد استودیوی شماره 12 ساختمان تولید می‌شوم ،‌ هنوز چند نفر از عوامل برنامه «دور میز شب» نرسیده‌اند. شاهرخ جعفری، طراح صحنه برنامه زودتر از همه حاضر شده و دارد آخرین تغییرات مربوط به دکور جدید برنامه را اجرا می‌کند. ظاهرا قرار است امشب دکور جدید رونمایی شود.

سعید بشیری، تهیه‌کننده دور میز شب با دیدن دکور جدید شگفت‌زده می‌شود. او از طراح صحنه برنامه تشکر می‌کند و به تصویربردار توضیح می‌دهد که دوربینش روی چه نماهایی بیشتر تاکید کند.

بشیری تعریف می‌کند که از صبح درگیر هماهنگ کردن حضور مهمان‌ها در برنامه‌های چند شب بعد بوده است. او پشت تلفن همراهش می‌گوید: فلانی گفت من بیماری دیده نشدن دارم. جلوی دوربین نمی‌آیم.از صحبت‌های بشیری می‌فهمم که حبیب احمدزاده، نویسنده ادبیات داستانی قرار است در برنامه فردا شب حاضر شود.

اگر کسی برنامه «دور میز شب» را ندیده باشد با دیدن دکورهایش می‌تواند بفهمد که قرار است یک برنامه فرهنگی و هنری در اینجا اجرا شود. ظاهرا اولین شبی است که قرار است برنامه با دکور جدید اجرا شود. صحنه «دور میز شب» یک فضای شاعرانه و انتزاعی دارد.

با دیدن دیوار احساس می‌کنی که دکور را 90 درجه چرخانده‌اند. روی دیوار رد پای آدمی دیده می‌شود که از یک نقطه وارد و از یک جای دیگر خارج شده است. گل آفتابگردان گوشه صحنه هم چنین وضعی دارد. به جای آن که ریشه‌اش در زمین فرورفته باشد، عمود بر دیوار قرار گرفته است. یعنی انگار به موازات زمین رشد کرده است.

در جلوی صحنه میزی دیده می‌شود که 18 کلید را از آن آویزان کرده‌اند. خیام وقار، گزارشگر برنامه خودش را آماده می‌کند که پشت آن میز برود و اخبار و گزارش‌های فرهنگی و هنری را بخواند. در پشت یک مکعب پلان یک روستای کویری به چشم می‌خورد که مسجد و خانه‌هایش با کوزه‌های سفالی طراحی شده‌اند.

فضای صحنه با یک دیوار به دو نیم تقسیم شده است. پشت دیوار فضای کوچکی است که مقدمه و موخره برنامه در آنجا اجرا می‌شود.‌نشانه‌های صحنه در فرم‌های مثلث، دایره و مربع طراحی شده‌اند. روی دیوار هم امضای مهمانان برنامه به چشم می‌خورد که من می‌توانم امضای حداد عادل، احمد عربانی و پانته‌آ واعظ‌نیا را پیدا کنم.

از شاهرخ جعفری، طراح صحنه برنامه درباره ویژگی‌های دکوری که اجرا کرده می‌پرسم.او پیش از این، طراح صحنه برنامه‌های «نان و ماه»، دو قدم مانده به صبح و مجموعه «هزار راه نرفته» بوده است.

جعفری می‌گوید:‌ چون برنامه آخر شب پخش می‌شود و مردم صبح را با انرژی شروع کردند و با حداقل انرژی دارند شب را به پایان می‌رسانند برنامه باید یک فضای انرژی‌زایی داشته باشد. دکور برنامه نباید خواب‌آلود باشد. من معتقدم در نورپردازی‌ها نباید زیاد از نورهای با فیلتر آبی استفاده شود.

او می‌گوید: برنامه قبلی آخر شب پخش می‌شد و زمان طولانی روی آنتن بود. قرار بود زمان پخشش 8 ماه باشد، اما بیش از 2 سال طول کشید. این طور که شنیدم بیننده‌ها از دکور خسته نشده بودند. البته برای این برنامه توقع بینندگان بالاتر است.

مریم احمدی،‌ منشی صحنه کاغذی را در دست دارد که در آن فهرست بخش‌های برنامه نوشته شده است. در این برگه 23 بخش دیده می‌شود. که از تعداد آنها مشخص است که برنامه ریتم تند و متنوعی دارد. بیشترین وقت برنامه به گفت‌وگوی رضا گوران، کارشناس تئاتر و کاظم ه‍ژیر‌آزاد، بازیگر مطرح تئاتر اختصاص یافته که قرار است درباره «گردش اقتصادی تئاتر و دستمزدها» صحبت کنند.

در لابه‌لای این گفت‌وگو هم چند نماهنگ و گزارش و شعرخوانی و داستان‌خوانی پخش می‌شود.

یکی از گزارش‌ها به معرفی نمایش «حضرت والا» اختصاص دارد و دیگری خلاصه‌ای از کارهای هنری هژیر آزاد را معرفی می‌کند.

سعید بشیری مسوولیت تهیه‌کنندگی برنامه «دور میز شب» را به عهده دارد.

او یک ساعت پیش از آغاز برنامه وارد استودیو می‌شود و سراغ همکارانش می‌رود تا ببیند کارها خوب پیش می‌رود یا نه.

بشیری پیش از این برنامه محبوب و موفق «دو قدم مانده به صبح» را تهیه کرده است. هنگامی که این برنامه به پایان رسید بشیری به رسانه‌ها قول داد که بزودی با یک برنامه شبیه به «دو قدم مانده به صبح» برمی‌گردد. او حالا با دور‌میز‌شب وعده‌اش را اجرایی کرده است.

این تهیه‌کننده به لحاظ کمی بیشترین آمار تهیه برنامه در شبکه 4 را داراست. بشیری در دقایق پیش از آغاز برنامه فرصت سر خاراندن هم ندارد. تصمیم می‌گیرم در حین اجرا به سراغش بروم و با او هم صحبت شوم.

به عنوان اولین سوال درباره تفاوت‌های برنامه جدید با «دو قدم مانده به صبح» می‌پرسم. او پاسخ می‌دهد:‌ آن برنامه در آخرین ساعت‌های شب پخش می‌شد. متناسب با آن وقت شب ما سعی کردیم فضای آرام و شاعرانه‌ای را در «دو قدم مانده به صبح» طراحی بکنیم. حس و حال آن برنامه جوری بود که آدم‌ها را آماده خوابیدن می‌کرد. ضمن این که در آن یکسری اطلاعات تئوریک به بیننده‌ها ارائه می‌شد، اما برنامه «دور میز شب» در ساعات ابتدایی شب پخش می‌شود و نوع مخاطبانش متفاوت است. سعی کردیم در این برنامه جدید فضا چالشی‌تر باشد.

به گفته بشیری در حال حاضر موضوعات تئاتر، بازنگری فرهنگی در زمینه دفاع مقدس، کاریکاتور، انیمیشن و محیط شهری محتوای اصلی برنامه را تشکیل می‌دهند و احتمالا در آینده بحث درباره سینمای دینی هم به این موضوعات اضافه می‌شود.

او تاکید می‌کند:‌ سعی می‌کنیم در هر هفته یک موضوع واحد داشته باشیم که نخ تسبیح بحث‌ها باشد. مثلا در یک هفته با مهمان‌ها درباره مزایای سفر به گفت‌وگو پرداختیم.

بشیری ادامه می‌دهد: ما در حال رفتن خودمان را بازسازی می‌کنیم. الان رویکرد جدید نقد مسائل فرهنگی و هنری را پیدا کرده‌ایم. ممکن است بخش شعر و ترانه را هم راه بیندازیم.

از بشیری می‌خواهم ویژگی بارز برنامه دور میز شب را در چند جمله توضیح بدهد. او هم به صورت خلاصه و مفید می‌گوید:‌ رویکرد ما نگاه منتقدانه به مسائل فرهنگی و هنری است. ما سعی کردیم ریتم برنامه خسته‌کننده نباشد. قالب برنامه ما گفت‌وگو محور است، اما حرف‌هایی که مجری و مهمان می‌زنند زمان زیادی از برنامه را به خودش اختصاص نمی‌دهد. چون تنوع آیتم‌ها را داریم و در کنار گفت‌وگو، اخبار و گزارش‌های هنری را هم پخش می‌کنیم. ما می‌خواهیم به صورت شفاف و کارشناسی شده به این مسائل بپردازیم.

برایم جالب است که بدانم دست‌اندرکاران این برنامه بیشتر روی چه مخاطبی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. آیا دور میز شب می‌خواهد به نیازهای مخاطب خاص پاسخ بدهد یا مخاطب عام را هم در نظر گرفته است. بشیری در پاسخ به این سوال می‌گوید: من عنوان «قشر متوسط فرهنگی» را برای مخاطبانمان انتخاب کرده‌ام. بخشی از جامعه که از اهالی فرهنگ و هنر هستند قطعا جزو بینندگان ما قرار می‌گیرند. یکسری از آدم‌ها حرفه‌شان فرهنگی و هنری نیست. اما این دغدغه‌ها را دارند. این آدم‌ها ممکن است پزشک یا مهندس کامپیوتر باشند، اما بحث‌های فرهنگی را هم دنبال می‌کنند.

رامین حیدری فاروقی یکی از مجریان برنامه دور میز شب است. او در دقایق پیش از آغاز برنامه دارد متن‌هایش را تمرین می‌کند. با او قرار می‌گذارم مصاحبه مفصل را به فرصتی دیگر موکول کنیم. در زمان کوتاهی که در اختیار داریم چند سوال کوتاه را از او می‌پرسم.

فاروقی روی یک صندلی فلزی نشسته است از سرد بودن صندلی گلایه دارد. او به طراح صحنه برنامه می‌گوید:‌ من روی این صندلی یخ می‌زنم. باید زیرش یک بالش بگذاریم.

از فاروقی می‌پرسم چقدر تلاش می‌کنید لحن اجرایتان در ساعات میانی شب آرامش بخش باشد؟ او پاسخ می‌دهد: ریتم اجرا به موضوعی که مطرح می‌کنیم وابسته است. موضوعاتی که ما در این برنامه مطرح می‌کنیم لزوما آرامش‌بخش نیستند. هنگام خداحافظی از بینندگان قطعات ادبی را می‌خوانیم که آرامش بخش است، اما یک ریتم از قبل تعیین‌شده برای همه موضوعات نداریم. موضوع هر شب ممکن است چالش برانگیز باشد یا طنزآمیز.

این مجری در پاسخ به این سوال که چه شناختی از مخاطبانش دارد می‌گوید:

ما دنبال کسانی هستیم که در حوزه فرهنگ و هنر دنبال مرجع می‌گردند. سعی می‌کنیم روش انتخاب درست آثار هنری را در اختیار مخاطب قرار بدهیم.

برنامه ما بخش‌های مختلفی دارد. ممکن است برخی گفت‌وگوها در برخی روزها قدری نخبه‌گراتر باشد، برخی روزها ممکن است عام‌تر باشد.

در مجموع یک مجله فرهنگی، هنری داریم که مطالب گوناگون در آن بیان می‌شود. برنامه این طوری نیست که بخواهد خودش را از برخی مخاطبان محروم کند.

فاروقی تاکید می‌کند: در این برنامه روی 2‌موضوع اصلی تاکید اساسی داریم؛ اهمیت فهم واژگان در بیان و نقد. هر کلمه‌ای باید در معنای درست خودش شناخته و به کار گرفته شود. روی واژگان و دایره معانی‌شان تاکید داریم.

می‌خواهیم توجه بینندگان را به این نکته جلب کنیم که چقدر در ارتباط گیری، واژگان دارای اهمیت هستند. وقتی می‌گوییم تمنا، بسیار خواستن، عشق، پول، امید و فلسفه، جامعه باید یک تعبیر میانگینی از اینها داشته باشد.

این مجری تاکید می‌کند: موضوع دومی که در این برنامه مطرح می‌شود نقد است. در جامعه ما اصولا نقد تعریف نشده است. ساختار نقد وجود ندارد. ما سعی می‌کنیم هم در بیان مفاهیم مربوط به نقد دقت کنیم. هم شیوه نقدی که به کار می‌گیریم دارای یک سبک و سیاق باشد.

در استودیوی شماره 12 علاوه بر «دور میز شب» 2 برنامه دیگر هم اجرا می‌شود. دکور برنامه‌های صبحی دیگر و صفر و یک در مقابل دکور «دور میز شب» قرار گرفته‌اند.

جعفری در صحبت‌هایش به مشکلات مربوط به محدودیت فضا اشاره می‌کند و می‌گوید: دوربین ما خیلی نمی‌تواند حرکت داشته باشد. استودیو برای 3 برنامه در نظر گرفته شده است که اشتباه است.

در یک استودیوی استاندارد 2 بخش از فضا باید استفاده شود در حالی که ما فقط از دیوار طولی اینجا استفاده می‌کنیم. نورافکن‌ها برای 3 برنامه تقسیم شده‌اند و در نتیجه حجم نور کمتر شده است. ما به نورپردازی و کارگردانی تلویزیونی وابسته هستیم. اگر یک دکور شاد و سرحال طراحی کنیم، وقتی نورپردازی‌اش غمگینانه باشد بخشی از کار لطمه می‌خورد.

احسان رحیم‌زاده
گروه رادیو و تلویزیون