بازخوردهای فوری و صادقانه

پیشتر پل ارتباطی بین مخاطبان و دست‌اندرکاران یک برنامه صرفا خطوط تلفن و صندوق پستی برنامه بود. مخاطبانی که تمایل داشتند با عوامل برنامه در ارتباط باشند و نظرشان را درباره موضوعات مختلف ابراز کنند باید گوشی تلفن را برمی‌داشتند و با برنامه‌سازان هم‌صحبت می‌شدند.

راه دیگرش هم این بود که دست به قلم بشوند و احساسات و نظراتشان را روی کاغذ بیاورند. در حالت اول مخاطبان با مشکل محدودیت خطوط تلفنی مواجه می‌شدند. یک بیننده یا شنونده باید خیلی خوش‌شانس باشد که هنگام تماس با برنامه مورد علاقه‌اش با بوق اشغال مواجه نشود. هر چقدر هم که تعداد خطوط تلفنی برنامه افزایش یابد باز هم این مشکل پابرجاست و تعداد زیادی نمی‌توانند حرف دلشان را به گوش برنامه‌سازان برسانند.

روش نامه‌نگاری هم چندان مثمر ثمر نیست.برنامه‌سازان معمولا به دنبال واکنش‌ها و بازخوردهای فوری مخاطبانشان هستند. آنها دوست دارند بدانند نظر مخاطب درباره برنامه‌ای که ‌همان لحظه در حال اجراست چیست. بنابراین نامه‌ای که پس از چند هفته یا چند ماه به دست سردبیر یا تهیه‌کننده یک برنامه برسد، دردی را از او و برنامه‌اش دوا نمی‌کند.

با آمدن فناوری پیامک، برنامه‌سازان ارتباط پستی و تلفنی را فراموش کردند و به استقبال این روزنه ارتباطی‌برتر و مطمئن رفتند. پیامک‌ها به واسطه قیمت پایین و فراگیری زیادشان وسیله‌ای مناسب برای جذب بازخوردهای مخاطبان محسوب می‌شوند. برنامه شب‌شیشه‌ای یکی از اولین برنامه‌هایی بود که از این فناوری بهره برد. سوالات شب شیشه‌ای همیشه متناسب با مهمان برنامه طراحی می‌شد. مثلا یکی از سوالات تکراری این بود که بازیگر حاضر در استودیو بهترین بازی اش را در کدام فیلم به نمایش گذاشته است.

نتایج این نظرسنجی برای خود بازیگر هم جذاب بود. چون معیاری از میزان موفقیتش در فیلم‌های مختلف ارائه می‌داد.

پس از آن برنامه 90 بیشترین و بهترین استفاده را از فناوری پیامک برد. 90 به بینندگانش این فرصت را داد تا درباره مهم‌ترین اتفاقات ورزشی هفته اظهار نظر کنند. این اظهارنظرها شامل پیش‌بینی درباره وقایع آینده هم می‌شد. به عنوان مثال بینندگان پیش‌بینی می‌کردند که فلان مدیر یا تیم فوتبال در مسابقات پیش رویش موفقیتی را کسب خواهد کرد یا نه.

عادل فردوسی‌پور در یکی از برنامه‌هایش به این نکته اشاره کرد که پیش‌بینی‌های مردم در بیشتر مواقع درست از کار در می‌آید.

جملاتی از این دست که مردم بهترین و منصف‌ترین داوران هستند را در برنامه 90 زیاد شنیده‌ایم.

دقت این قضاوت وقتی که گستره بیشتری از مردم در نظرسنجی شرکت می‌کنند، بالاتر می‌رود. اولین‌بار که تعداد پیامک‌های مردمی 90 مرز یک میلیون نفر را شکست خیلی‌ها متعجب شدند. اما در حال حاضر شرکت میلیونی مخاطبان در نظرسنجی این برنامه به امری عادی بدل شده است.

90 چندین بار از سیستم نظرسنجی‌اش به طرز هوشمندانه‌ای بهره برد. برنامه‌ای که قرار بود در آن پرطرفدارترین تیم فوتبال ایران تعیین شود بسیار بحث برانگیز شد و تا چند هفته بعد سر و صدا به پا کرد.

اگر یادتان باشد در آن برنامه تیم پرسپولیس رای بیشتری را از آن خود کرد.از آن سو طرفداران تراکتور‌سازی تبریز معترض شدند که پیامک‌هایشان به برنامه نرسیده و رای و نظرشان لحاظ نشده است. موج اعتراض به‌نظر‌سنجی 90 تا سکوهای ورزشگاه‌های تبریز هم ادامه یافت و تا چند هفته بعد مردم اعتراضشان را نسبت به این‌نظر‌سنجی اعلام کردند.

فارغ از حاشیه‌ها و جنجال‌های پیش آمده می‌توان به این نتیجه رسید که نظرسنجی‌های مردمی تا چه اندازه می‌توانند جریان‌ساز و تعیین‌کننده باشند.

نظرسنجی‌ها همچنین می‌توانند ادامه مسیر یک برنامه تلویزیونی را تعیین کنند. در روزهایی که بحث بر سر توقف یا ادامه اجرای برنامه 90 بود، بینندگان تلویزیونی با ارسال پیامک‌های بی شمارشان به مدیران تلویزیونی نشان دادند که خواستار تداوم برنامه 90 با همان سبک و سیاق همیشگی هستند.

برنامه‌های تلویزیونی ‌چند سال پیش بارها و بارها سراغ افکار عمومی رفته‌اند و نظرات آنها را در رابطه با موضوعات مختلف جویا شده‌اند.

از منظر کارشناسان حوزه ارتباطات، نظرسنجی امری ضروری برای شناخت سمت و سوی سلیقه و خواسته افکار عمومی است.

النور سینگر با تمجید از امر نظرسنجی می‌گوید: ‌نظرسنجی‌ها هر چقدر هم برای اندازه‌گیری افکار عمومی منحرف‌کننده یا کم حاصل باشند از هر وسیله اندازه‌گیری دیگری که در اختیار داریم بهتر هستند. چرا که تنها در این صورت است که به نظرات مردم که به دلایلی ابراز نشده‌اند می‌توان دست یافت.(لازار، ژودیت، افکار عمومی، ترجمه مرتضی کتبی)

در این میان نظرسنجی‌های تلویزیونی بهترین روش برای سنجش افکار عمومی به شمار می‌روند. در برخوردهای رو در رو وقتی پرسشگر سراغ افراد نمونه انتخابی‌اش می‌رود همواره احتمال می‌دهد که درصدی از خطا در نظرسنجی‌اش وجود داشته باشد. خیلی از افراد در برخورد رودررو به دلایلی از بیان نظر واقعی‌شان پرهیز می‌کنند. نظرسنجی‌های اینترنتی هم به خاطر فراگیری پایین‌شان گزینه مناسبی به شمار نمی‌روند. در این شرایط برنامه‌های تلویزیونی می‌توانند نظرات واقعی و صریح افکار عمومی را در گستره‌ای وسیع دریافت کنند.

این که نظرات مردمی تابع چه مولفه‌هایی هستند خود بحثی جذاب و مفصل است. می‌توان در مطلبی دیگر به این نکته پرداخت که رسانه‌ها، ارتباطات میان فردی و شرایط اجتماعی هرکدام چه سهمی در شکل‌گیری افکار عمومی دارند.

90 اولین نتایج نظرات پیامکی مردم را در نیمه دوم برنامه اعلام می‌کند. این اقدام هوشمندانه از آن جهت صورت می‌گیرد که ممکن است اعلام نتایج نظرات دیگران بر‌روی نظراتی که در ادامه برنامه قرار است فرستاده شود، تاثیر بگذارد. تجربه نشان داده که مردم در اظهارنظرهایشان معمولا تابع نظرات غالب جامعه هستند.

الیزابت نئومن، جامعه‌شناس آلمانى طراح مدل مارپیچ سکوت در نظریات این نکته را تایید می‌کند. ایده و پایه مدل این نظریه‌پرداز آن است که در بیشتر مواقع افراد کوشش مى‌کنند از داشتن یک نگرش و باور به صورت منزوى و تنها اجتناب کنند.بنابراین فرد به محیط اطرافش چنان نگاه مى‌کند که بیاموزد کدام نظریه حکمفرما و شایع است و کدام نظر کمتر مسلط و رو به زوال است.

معمولا در نظرسنجی‌های تلویزیونی که محبوبیت چند نفر در طول یک دوره زمانی مورد پرسش قرار گرفته مردم به گزینه‌ای رای می‌دهند که از نظر زمانی به آن نزدیک‌تر هستند، یعنی اگر قرار باشد بین چند فیلم یا چند بازیگر بهترین را انتخاب کنند به سمت گزینه‌های جدیدتر و تازه‌تر می‌روند. شاید به این خاطر که موضوعات گزینه‌های قدیمی در ذهنشان کمرنگ شده و عناوین جدید را بیشتر و بهتر به‌خاطر می‌آورند.

نظرسنجی باید توسط افراد متخصص طراحی شود‌ وگرنه مخاطب در انتخاب گزینه‌ها سردرگم می‌شود و نتیجه نهایی نظرسنجی هم نمی‌تواند قابل بهره‌برداری باشد.

برخی اوقات نظرسنجی‌های تلویزیونی سراغ سوالاتی می‌روند که جوابشان بدون نظرسنجی هم قابل پیگیری است. به عنوان مثال این سوال که به نظر شما کدام بازیگر سینما بیشتر به گیشه فیلم‌های ایرانی رونق داده است‌ نیازی به نظرسنجی ندارد.می‌توان آمار فیلم‌های چند دهه پیش را بررسی کرد و دریافت که کدام بازیگر پول‌سازتر بوده است.

وقتی آمارها حاکی از آنند که فیلم‌های فلان بازیگر فروش بیشتری داشته‌اند دیگر اتکا به نظرات مردمی بی‌فایده است.

در سایت برنامه تلویزیونی هفت این سوال مطرح شده است:‌ به نظر شما از بین فیلم‌های ذیل کدام پرمخاطب‌ترین بوده‌اند؟

با مراجعه به آمارهای معاونت سینمایی وزارت ارشاد و در دست داشتن قیمت بلیت‌‌ها در هر زمان می‌توان به رقم دقیق تعداد مخاطبان هر فیلم دست یافت. برای این کار نیاز به یک دستگاه ماشین حساب معمولی داریم که با انجام یک عمل تقسیم ساده به تعداد مخاطبان دست یابیم.

نظرات مردمی یا آمارها را تایید می‌کنند یا آنها را زیر سوال می‌برند که در هر دو صورت داده‌های جدیدی در اختیار طراح نظرسنجی قرار نمی‌دهند. بعضی وقت‌ها پاسخ صحیح در میان گزینه‌های مطرح شده دیده نمی‌شود و برخی اوقات دو یا چند گزینه می‌توانند به عنوان پاسخ‌های درست انتخاب شوند، اما رایج‌ترین اشتباه در طراحی سوالات نظرسنجی این است که گزینه‌های مطرح شده با هم تداخل دارند.

به عنوان مثال از مردم پرسیده‌اند کدام عامل باعث تحول سینمای ایران می‌شود و در پاسخ، دو گزینه فعال شدن بخش خصوصی و انتخاب سوژه‌های روز را قرار داده‌اند. در صورتی که بخش خصوصی فعال شود، این بخش به سمت انجام اقداماتی می‌رود که در گزینه‌های دیگر پیش‌بینی شده است. در این شرایط مخاطب سردرگم می‌شود که دقیقا کدام گزینه را انتخاب کند‌ چون هر دوی آنها می‌توانند درست باشند.

دیگر گزینه این سوال نظارت و دقت بیشتر بر روی تولیدات‌ است. احتمالا معنای این گزینه این است که دولت نظارت بیشتری ‌روی فیلم‌ها داشته باشد و کارگردان‌ها با دقت بیشتری فیلم‌هایشان را بسازند. در این صورت می‌توان این گزینه را به دو گزینه مجزا تبدیل کرد. ضمن این که نظارت بیشتر دولت همیشه منجر به بالا رفتن کیفیت فیلم‌ها نمی‌شود. خیلی اوقات نظارت‌های دست و پاگیر دولتی راه را بر خلاقیت فیلمسازان می‌بندند و اجازه نمی‌دهند فیلمساز محصول مطلوب مورد نظرش را ارائه دهد. پس در برابر این گزینه باید گزینه دیگری با عنوان نظارت کمتر هم مطرح شود.

بعضی وقت‌ها سوالات به گونه‌ای طراحی می‌شوند که فقط تعداد محدودی از بینندگان می‌توانند در آن شرکت کنند. مثلا از بینندگان پرسیده می‌شود به نظر شما دلیل موفقیت فلان سریال چه بوده است. در این حالت مشخص نیست که تکلیف بینندگانی که آن سریال را نپسندیده‌اند چیست.

کسانی که معتقدند سریال مورد نظر موفق نبوده است، نمی‌توانند جزو شرکت‌کنندگان این نظرسنجی باشند. یک نظرسنجی خوب تلویزیونی می‌تواند مدیران فرهنگی و اجتماعی کشور را در برنامه ریزی هایشان راهنمایی کند. نظرسنجی ایده‌آل نظرسنجی‌ای است که به درستی طراحی شده باشد و نتایجش برای دست‌اندرکاران حوزه‌های مختلف راهگشا و کاربردی باشد.