ابهام در خبرهای بدون سابقه

حال آن که آوردن یک سابقه مناسب و درست در خبر می‌تواند هر رسانه خبری را در رسیدن به اهدافش یاری رساند. کارشناسان ارتباط اجتماعی از سابقه‌نویسی به عنوان یک‌تاکتیک خبری یاد می‌کنند.

در کتاب پوشش خبری، نوشته محمد سلطانی‌فر و شهناز هاشمی در توضیح اصطلاح سابقه‌نویسی آمده است: تاکتیک سابقه‌نویسی از متداول‌‌ترین و پرکاربردترین تاکتیک‌های رسانه‌های خبری است. در این تاکتیک روزنامه‌نگار با تکیه بر حوادثی که در گذشته اتفاق افتاده و خاطره آن همچنان در اذهان عمومی به جا مانده، آنها را به گونه‌ای به حوادث و موضوعات جدید ربط می‌دهد و پیام مورد نظر خود را به مخاطب القا می‌کند. استفاده از این تاکتیک به منظور تاکید یا ایجاد یک جریان مخالف فکری نسبت به یک رویداد یا موضوع صورت می‌گیرد.

سابقه‌نویسی در اخبار شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی زبان کاربرد زیادی دارد. آنها بیشتر اخبارشان را با پیشینه‌های مرتبط همراه و جریان خبر را به سمت دلخواهشان هدایت می‌کنند. یکی از موارد پرکاربرد این شیوه وقتی است که این رسانه‌ها می‌خواهند نکته‌ای متضاد با آنچه گفته شده پیدا کنند و در انتهای اخبارشان بیاورند. به عنوان مثال آنها پس از طرح جمله‌ای از یک مقام سیاسی می‌آورند: این در حالی است که وی پیشتر گفته بود....

این گونه اخبار به شکل ناخودآگاه، نوعی دوگانگی و عدم‌ثبات رفتاری فرد مورد اشاره را در ذهن مخاطب القا می‌کند.

مورد دیگر زمانی است که سیاستگذاران خبر می‌خواهند وجود اختلاف بین مدیران در یک حوزه را نشان دهند. آنها بلافاصله پس از بیان یک تصمیم جدید، جملات افرادی را منعکس می‌کنند که مخالف این تصمیم‌گیری هستندیا این‌که از زبان دیگران توضیح می‌دهند این تصمیم برنامه‌ریزی شده و اجرایی نیست. رسانه‌های بیگانه فارسی‌زبان سعی می‌کنند با بهره‌گیری از پیشینه خبر یک اتفاق معمولی در جهان سوم را در حد یک فاجعه جلوه دهند.

به عنوان مثال در پایان خبر مربوط به تصادف جاده‌ای 2‌خودرو می‌آورند که در فلان کشور سالانه چندین نفر بر اثر تصادف جاده‌ای مجروح و کشته می‌شوند. این شیوه علاوه‌بر‌این که بار منفی خبر را بیشتر می‌کند، نوعی هشدار و یادآوری هم محسوب می‌شود.

یعنی فرستنده پیام به این شیوه می‌خواهد نکته‌ای خاص را با تکرار چندین بار در اخبار و گزارش‌های مختلف به مخاطبش یادآوری کند. به این ترتیب سابقه‌های خبری در عین حال که می‌توانند یک خط‌مشی و یک جریان را تخریب و تضعیف کنند می‌توانند در تقویت آن هم موثر باشند.

هنگامی که خبری موفقیت‌آمیز از یک کشور نوشته می‌شود، خبرنگار می‌تواند با پیشینه‌ای مبنی بر این که این موفقیت برای اولین بار در آن کشور به دست آمده، توفیق حاصل شده را بزرگ‌تر جلوه دهد. بنابراین الزامی ندارد که سابقه خبر حتما در انتهای متن بیاید و می‌تواند در هر جایی از خبر قرار بگیرد. با آوردن کلمه «برای اولین بار»‌ می‌توان لید خبر را برجسته‌تر و مهم‌تر جلوه داد.

در همه موارد اشاره شده خبرنگار با مقاصدی خاص به سراغ سابقه خبر می‌رود، اما خیلی وقت‌ها سابقه خبر می‌تواند به کمک روند اطلاع‌رسانی بیاید و به مخاطب در تفهیم بهتر محتوای ارائه شده کمک کند. به عنوان مثال وقتی خبر برگزاری اجلاس سران کشورهای ساحل خزر در تهران خوانده می‌شود، گوینده خبر می‌تواند با اشاره به سوابق برگزاری این اجلاس موضوع را به شیوه‌ای ملموس‌تر و شفاف‌تر برای بیننده توضیح بدهد.

مخاطب پیش از شنیدن این خبر دوست دارد بداند که این کشورها برای چندمین بار دور هم جمع شده‌اند. جلساتشان از چه زمانی آغاز شده و چه نتایجی داشته است. کشورهای شرکت‌کننده چه خواسته‌ها و انتظاراتی از یکدیگر دارند و به چه دلایلی تاکنون این خواسته‌ها محقق نشده است و... .

در پیشینه این خبر می‌توان به این نکته اشاره کرد که ایران چه معاهداتی با شوروی سابق داشته و پس از فروپاشی شوروی سابق، کشورهای حاشیه خزر چه موضعگیری‌ای نسبت به این معاهدات داشته‌اند و... .

خبر مورد اشاره بدون این اطلاعات تکمیلی ناقص و گنگ است. در حالی که اشاره به این پیشینه‌ها می‌تواند جذابیت خبر جلسه برگزار شده را دو چندان کند. بهره‌گیری بخش‌های خبری صدا و سیما از سابقه‌نویسی معدود و انگشت شمار است. به ندرت می‌توان اخباری را یافت که خبرنگار در آنها استفاده درست و مطلوبی از پیشینه‌های خبر داشته باشد. فرستنده‌ای که می‌خواهد از پیشینه‌های خبری استفاده کند باید به آرشیوی غنی دسترسی داشته باشد. همچنین باید خلاقیت بالایی داشته باشد تا بداند کدام خبر را با کدام سابقه مرتبط سازد. اگر بخواهیم با عینک داستان‌نویس‌ها به اخبار نگاه کنیم می‌توانیم بگوییم که بیشتر اخبار داخلی از دید راوی سوم شخص مفرد بیان می‌شوند. یعنی خبرنگار مطالبش را محدود به گفته‌های فردی می‌کند که با او مصاحبه کرده است. در این شیوه تمام متن پر است از جملاتی چون «وی گفت» و «وی افزود» و... .

به این ترتیب خود خبرنگار نمی‌تواند تاثیر زیادی در جریان خبر ارائه شده داشته باشد. اما در مقابل اخباری که حاوی «پیشینه خبر»‌ هستند، توسط یک «دانای کل»‌ روایت شده‌اند. این دانای کل هر جا لازم دیده صحبت‌های فرد مصاحبه شونده را نقل کرده است. در کنار این صحبت‌ها نیز به سراغ مستنداتی رفته که در گذشته بیان شده‌اند.

توجه به پیشینه اتفاقات در فیلمنامه‌نویسی هم از اهمیت زیادی برخوردار است. یک فیلمنامه‌نویس هنگامی می‌تواند در شخصیت‌پردازی‌اش موفق عمل کند که درک درستی از پیشینه شخصیت‌هایش داشته باشد. نویسنده باید بداند که هر شخصیت در چه فضایی به دنیا آمده، متعلق به کدام طبقه اجتماعی بوده و چه اتفاقاتی را از سر گذرانده است. بدون داشتن این اطلاعات فیلمنامه‌نویس نمی‌تواند مختصات درستی از ویژگی‌های روحی و اخلاقی آدم‌های داستانش طراحی کند. فیلمنامه‌نویس باید با شخصیت‌هایش همچون یک روانکاو برخورد کند. یعنی ناهنجاری‌های اخلاقی آنها را زیر ذره‌بین ببرد و ببیند این ناهنجاری از کدام تجربه قدیمی شخصیت ناشی می‌شود. اگر به خبر هم به دید یک متن داستانی نگاه کنیم، بیشتر به اهمیت پیشینه‌نویسی در خبر پی می‌بریم. در بین برنامه‌های تلویزیون برنامه ورزشی «نود»‌ سعی می‌کند در بیشتر گزارش‌هایش، سوابقی از اتفاقات مرتبط با گزارش را ارائه کند. این برنامه در این گزارش‌ها یا به آرشیو برنامه خودش مراجعه می‌کند یا به متن اخباری که روی تلکس خبرگزاری‌ها آمده‌اند. در میان برنامه‌های خبری تلویزیون بخش خبری «بیست و سی»‌ تا اندازه‌ای به شیوه سابقه‌نویسی توجه دارد. در این برنامه با اخباری مواجه هستیم که در پردازش نهایی نکاتی به آنها افزوده شده است. اما در باقی بخش‌های خبری، غالبا خبرنگاران وقت و انرژی شان را کمتر صرف درآوردن پیشینه مربوط به هر خبر می‌کنند.