الازهر در رویای استقلال

مساله استقلال الازهر رویایی دست‌نیافتنی است که انتخاب اخیر ریاست این دانشگاه نیز محال بودن آن را یک بار دیگر به اثبات رساند. به گزارش خبرگزاری‌‌ها حسنی مبارک، رئیس‌جمهور مصر که در بستر بیماری به سر می‌برد در آخرین روزهای اسفند گذشته طی حکمی احمد الطیب را به عنوان جانشین محمد سید طنطاوی انتخاب کرد.

این مقاله پیش از حکم انتصاب رئیس جدید الازهر نگاشته شده است .

بحث و گفتگو بر سر تصدی ریاست مسجد و دانشگاه الازهر با درگذشت شیخ محمد سید طنطاوی، رئیس الازهر بیش از حد انتظارات معمول بالا گرفت.

بعضی از منتقدان طنطاوی از او چهره‌ای مذهبی و خدمتگزار برای دولت ساختند، چرا که او تحت لوای اسلام به بسیاری از تحریم‌های اجتماعی و سیاسی از سوی دولت مشروعیت بخشیده بود. البته بسیاری از هواداران، وی را به عنوان یک اصلاح‌طلب مخصوصا در بخش حقوق زنان قبول داشته و مورد تحسین قرار می‌دادند. با توجه به این‌که بسیاری از دانشجویان این دانشگاه را مسلمانان اهل تسنن تشکیل می‌دهند، مرگ نابهنگام طنطاوی بر آتش یک جنگ قدیمی بر سر استقلال الازهر دامن زد. برخلاف کاتولیک‌ها و مسلمانان شیعه، دیدگاه اهل تسنن براساس تمرکزگرایی دولتی پایه‌ریزی و همواره مورد حمایت قرار گرفته است. اگرچه مذهب اهل تسنن از توجه به روحانیت و تکریم اولیای الهی غافل مانده، اما به دلیل قائل نشدن هیچ واسطه‌ای میان خدا و انسان بسیار مورد توجه و حمایت قرار گرفته است.

مسجد و دانشگاه الازهر در اواخر قرن دهم میلادی تاسیس و به مرکزی برای آموزش قرآن و زبان عربی تبدیل شد و دانشمندان مسلمان زیادی برای اسلام پرورش داد. فعالیت این مرکز قرآنی همزمان با دوره فرمانروایی امپراطوری عثمانی آغاز شد و برای مقام ریاست دانشگاه لقب «شیخ کبیر» در نظر گرفته شد. «شیخ کبیر» در واقع لقبی بسیار محترمانه بود که به بسیاری از دانشمندان برجسته اسلامی در زمان تصدی ریاست الازهر اعطا شد.

با این که رئیس الازهر توسط هیات دانشمندان این مرکز انتخاب و با تایید نهایی حاکم وقت عثمانی در مصر به کار گماشته می‌شد اما از اختیارات کامل برای اداره الازهر برخوردار بود.

استقلال الازهر تحت حمایت یک موسسه کاملا غیردولتی به نام «وقف» که براساس اعتقادات اسلامی اوایل تاریخ اسلام پایه‌گذاری شده بود، قدرت گرفت. اعتقاداتی که مانند سپری محکم محافظ دانشمندان مسلمان و مانعی بر سر راه‌ آنها برای حضور در مسائل سیاسی بود. در آن زمان انتخاب رئیس الازهر بر عهده دانشمندان متنفذ موسسه وقت بود و آنها از اختیار کامل برای تربیت فرزندان خلف روسای دانشگاه برای تصدی مقام ریاست بعد از پدرشان برخوردار بودند. در این میان دولت هیچ حق دخالتی در انتخاب یا عزل رئیس الازهر نداشت.

محمدعلی پاشا بنیانگذار آلبانی‌تبار مصر جدید فردی بودکه در زمان وی استقلال الازهر دچار ضعف فراوانی شد. در سال 1812 او از تعیین مقام ریاست دانشگاه توسط موسسه وقف خودداری و خواستار انتخاب فردی دیگر برای این سمت شد. او اصرار داشت برای به دست گرفتن کنترل درآمدهای موسسه وقف و پوشش هزینه‌های عظیم پروژه‌های دولتی، مسوولیت مالی موسسه وقف به او واگذار شود.

در اوایل قرن نوزدهم میلادی درآمد زمین‌های زراعی مصر برای تامین مالی موسسه وقف در نظر گرفته شده بود. در دوره حکومت محمدعلی پاشا پایه‌های استقلال مالی دانشمندان و مسلمانان کاملا متزلزل گردید و دولت برای به دست گرفتن کنترل اداره الازهر اقدام کرد، اگرچه اقدامات او از نظر دانشمندان مسلمان نقض صریح قوانین اسلامی تلقی می‌شد.

در زمان استعمار مصر توسط دولت انگلیس در سال 1900 میلادی،‌ دانشگاه الازهر در شرایط بسیار بحرانی به سر می‌برد. در این زمان دانشگاه الازهر به وزارت دادگستری مصر ملحق شد که در پی این اقدام بخش زیادی از آزادی‌های عمل ریاست دانشگاه از آن سلب شد.با قرار گرفتن دانشگاه الازهر تحت نظر دولت، بخش دولتی برای بالا بردن اعتماد و اطمینان مردم و دانشمندان اسلامی اقدام به تعیین فردی به عنوان مقام اجرایی موسسه وقف کرد.

در سال 1952 بعد از انقلاب مصر، جمال عبدالناصر موسسه وقف را تحت اختیارات قانونی دولت درآورد. او در سال 1961 با اضافه کردن قانونی جدید به قوانین موسسه وقف، حق انتخاب رئیس الازهر را به دولت واگذار کرد. شرایط جدید انتخاب رئیس الازهر باعث شد این سمت کمترین آزادی عمل برای اداره دانشگاه را داشته باشد.

طی 4 دهه اخیر اداره الازهر به دست 3 موسسه دولتی مختلف که هریک برای مدتی مسوولیت نظارت مستقیم به نحوه اداره دانشگاه را داشتند افتاد. در این مدت دانشمندان اسلامی موسسه وقف که وظیفه نظارت به مسائل اسلامی و اعتقادات مذهبی الازهر را به عهده داشتند، عهده‌دار سمت نظارت بر منابع مالی موسسه شدند.

در حال حاضر نیز این موسسه مذهبی همچون دانشگاه الازهر بخشی از وزارت دادگستری مصر را تشکیل می‌دهد.

آنچه که مشخص است رئیس جدید الازهر با مبارزه‌ای پایان‌ناپذیر برای تجدید حیات استقلال این مرکز آموزشی مواجه خواهد بود. پرواضح است که سمت ریاست الازهر همچون گذشته توسط یکی از وابستگان دولتی و با تایید نهایی حسنی مبارک پر خواهد شد و این پروسه رئیس جدید الازهر را برای تغییر رویه در برقراری روابط با دولت کاملا ناتوان می‌کند.

اکثر کارشناسان معتقدند که تغییر روش ریاست الازهر برای بازیابی استقلال این مرکز آموزشی بیشتر شبیه یک خواب و رویاست.

رسانه‌های گروهی مصر برای تقویت جایگاه دولت در اداره الازهر، در دوره ریاست طنطاوی، از او چهره‌ای بحث‌برانگیز و خبرساز ساختند.

طنطاوی در زمان ریاست خود با حمایت از اقدامات دولتی بر سر مسائلی مثل تحریم زنان در استفاده از پوشیه یا نقاب چهره، حمایت از ایجاد دیوار حائل در مرز مصر و غزه، عدم محدودیت کاندیداتوری رئیس‌جمهور مصر، توجیه قوانین ضدحجاب فرانسه و ملاقات با سران اسرائیلی برای بهبود روابط مصر و اسرائیل در میان مخالفت‌های عمومی از خود چهره‌ای غیرمحبوب در مصر ساخت.

این در حالی است که کشورهای غربی از او به عنوان فردی معتدل، حامی اسلام و پذیرای گفتگوی میان مذاهب یاد می‌کرد.

الجزیره انگلیسی
ترجمه: صدیقه حاج نوروزی