حرکت با دوچرخه در فضای مجازی

در ایران و براساس آمارهای رسمی از سال 83 همه ساله بیش از 50 هزار عنوان کتاب منتشر می‌شود و بخش عمده‌ای از این کتاب‌ها قابلیت حضور در کتابفروشی‌ها، شبکه‌های اینترنتی، کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های دانشگاهی، کتابخانه‌های شخصی و ... دارد. همان‌گونه که تولید کتاب در ایران هنوز بر مدار سنت می‌چرخد، توزیع و عرضه این کالای استراتژیک هم از همین مسیر بظاهر ساده می‌گذرد. هنوز هم بخش عمده‌ای از توزیع کتاب به عهده بازار غیررسمی‌ای است که پخشی‌‌ها نام دارند. اینان که به باور عده‌ای از فعالان حوزه نشر مافیای توزیع را می‌گردانند با پول گسترده‌ای که در بازار کتاب خرج می‌کنند اجازه تغییر مسیر این جریان را به کسی نخواهند داد و در این راه برنامه‌های بسیاری را هم به بن‌بست کشانده‌اند، اما با همه این مقاومت‌ها و بر طبل سنت کوبیدن‌ها، بخشی از حوزه نشر وارد عرصه مجازی شده و طرحی نو درانداخته‌اند؛ طرحی که گرچه به آرامی پیش می‌رود، اما گام‌های بزرگی هم برداشته و تلاش‌های بسیاری را هم رقم زده است.

جغرافیای مجازی کتاب ما کجاست

با گسترش شبکه اینترنت و به تبع آن گسترش فعالیت‌های حوزه‌های مختلف در این دریای مجازی، ایرانیان از فعال‌ترین کاربران این شبکه جهانی‌اند. فعالیت بیش از یک میلیون وبلاگ از ایرانیان در این شبکه خود گواهی بر این مدعاست. بیش از یک میلیون وبلاگ، صدها هزار پایگاه اطلاع‌رسانی داخلی و خارجی و این همه انسان حاضر در این فضای باز و بزرگ، مسلما به فعالیت‌های رفاهی و امکانات جانبی و فوق‌العاده نیاز اساسی دارد. هزاران پایگاه خدمات‌رسانی اینترنتی و به تبع آن هزاران پایگاه ارائه خدمات فروش محصولات به صورت اینترنتی از مزایای این جهان بزرگ است که به چند میلیون نفر از ایرانیان خدمات ارائه می‌کنند. همان ‌گونه که از تعداد این شبکه‌ها و پایگاه‌ها آماری در دست نیست از شبکه‌هایی که به صورت مشترک به فروش و عرضه همه محصولات و همچنین کتاب می‌پردازند و شبکه‌های ویژه فروش کتاب، آماری در دست نیست. تعداد وبلاگ‌های ایرانیان تنها آماری بود که پس از اعلام ساماندهی پایگاه‌های اینترنتی از سوی وزارت ارشاد و براساس برخی برآورده‌ها اعلام شد. به هر حال اکنون و پس از اعلام آمادگی پایگاه اینترنتی آمار فوق برای عرضه و فروش کتاب‌های ایرانی صدها پایگاه به فروش کتاب به صورت اینترنتی و در فضای مجازی می‌پردازند و در کنار پایگاه‌هایی که برای ارائه خدمات به ناشران و تولیدکنندگان کتاب و مخاطبان می‌پردازند، ناشران و موسسات انتشاراتی هم برای خود پایگاه‌های فروش اینترنتی آثار خود را راه‌اندازی کرده و آثار خود را عرضه می‌کنند.

در نظر بگیریم اگر حدود 250 ناشر فعال در کشور باشند (به گفته مسوولان وزارت ارشاد و برخی فعالان این حوزه)‌ و تمام این 250 ناشر برای خود یک پایگاه اینترنتی فروش راه‌اندازی کرده باشند تنها 250 فروشگاه اینترنتی فروش کتاب در کشور ما فعالیت می‌کنند. به این‌آمار ده‌ها شبکه معروف و معتبر را هم که اضافه کنیم، رقم قابل توجهی به دست می‌آید.

نخستین سنگ‌های بنا

نخستین شبکه رسمی فروش اینترنتی کتاب در ایران در سال 82 با عنوان شبکه کتاب توسط بخش خصوصی و در اندازه محدود آغاز به کار کرد. این شبکه در حال حاضر در کنار ده‌ها و صدها شبکه که این روزها مثل قارچ سر بر می‌آورند. به فعالیت خود ادامه می‌دهد. آخرین شبکه رسمی نیز بتازگی از سوی سازمان تبلیغات اسلامی راه‌اندازی شد و قرار است. حجم عمده‌ای از فعالیت‌های توزیع و عرضه و فروش کتاب را به عهده بگیرد. این نخستین شبکه دولتی فروش اینترنتی کتاب نیست، چرا که بیشتر دانشگاه‌ها و ناشران دولتی پیش از این وارد این کارزار شده‌اند.

شبکه‌های بزرگ که برای ارائه خدمات به ناشران راه‌اندازی شده‌اند با دریافت آگهی از ناشران، امکان معرفی کتاب در شبکه و در ایجاد این امکان که ناشران می‌توانند آثار خود را در دسترس مخاطبان قرار داده و در صورت انتخاب امکان فروش و ارسال هر اثر را به آسانی داشته باشند، فصل نوینی در عرضه و توزیع کتاب ایرانی گشوده‌اند.

ناشران هم با استفاده از شبکه ویژه خود از یک طرف و شبکه‌های دیگری که در بالا گفته شد از مزایای ارزان‌تر این فضاهای غیر فیزیکی، اما کاربردی بهره بسیار می‌برند.

کافی است سری به چند پایگاه اینترنتی فروش کتاب بزنید تا بدانید در هر پایگاه حداقل یکصد و حداکثر یکهزار ناشر عضویت دارند و علاوه بر امکان استفاده از تبلیغ، کالای خود را در زمان اندک و با سرعت بسیار به فروش می‌رسانند بی‌آن که با کسی رودررو و مواجه شوند یا بر سر قیمت کتاب به چانه‌زنی بپردازند.

محسن ذکایی، مدیر پایگاه اینترنتی فروش کتاب آدینه بوک با اشاره به بازدید روزانه 25 تا 30 هزار نفر از این پایگاه، از سفارش و ارسال سالانه 30 هزار عنوان کتاب از سوی این پایگاه خبر می‌دهد.

نفیسه رضوانی، مدیر پایگاه اینترنتی آی آی کتاب هم از چنین استقبالی خبر می‌‌دهد.

چرا پایگاه‌های اینترنتی؟

کارشناسان علت روی‌آوری مخاطبان و قشر دانشجو و دانشگاهی به این فناوری را سرعت، نیاز نداشتن به حضور در یک مکان خاص برای خرید، تحویل در هر مکانی که بخواهید و حتی تخفیف قیمت پشت جلد و... می‌دانند.

از سوی دیگر در هر کجای ایران هم که باشید با یک انتخاب ساده از یک شبکه می‌توانید کتاب مورد نظر خود را پس از یک فاصله زمانی حداقل 48 ساعته دریافت کنید.

این مساله سبب می‌شود ناشران هم به چاپ مداوم آثار خود پرداخته و کتابی به اصطلاح عنوان نایاب به خود نگیرد.

اگرچه بیشتر فعالان شبکه‌های اینترنتی ترجیح خود را بر کتاب‌های دانشگاهی می‌گذارند تا هم از نظر سرمایه‌گذاری و هم از جهت فروش خیال راحتی داشته باشند، اما حوزه‌های دیگر هم با استقبالی در حد همین کتاب‌ها روبه‌رو هستند.

ذکایی با اشاره به این که بیشتر آمار فروش کتاب از سوی پایگاه آدینه بوک شامل کتاب‌های فنی می‌شود می‌افزاید: میزان خرید کتاب‌های عمومی، کودک و نوجوان و بویژه ادبیات هم سطح مطلوبی در بازار اینترنتی فروش کتاب دارد.

عمادالدین محمدعلی قمی، مدیر اجرایی نمایشگاه مجازی کتاب ایران که با عنوان کتاب 24 از سوی سازمان تبلیغات اسلامی راه‌اندازی شده است هم با اشاره به این که قرارداد همکاری با ناشران دانشگاهی از اولویت‌های این پایگاه است، می‌گوید: ناشران دانشگاهی بزرگی چون سمت که سیستم فروش اینترنتی ندارند به این پایگاه پیوسته و کتاب‌های خود را عرضه خواهند کرد و ناشران آموزشی هم بخش مهمی از فعالیت این پایگاه را به خود اختصاص خواهند داد.

البته فعالان این عرصه از جنبه سنتی فروش هم غافل نیستند و در کنار فروش اینترنتی از روش فروش قدیمی هم بهره می‌گیرند.

قمی می‌گوید: ما بیش از یک هزار نمایندگی در شهرستان‌ها در نظر گرفته‌ایم که همان کتابفروشان شهرستان‌ها هستند. در این مراکز علاقه‌مندان کتاب مورد نظر خود را در صورت موجود نبودن در کتابفروشی ثبت سفارش می‌کنند و ما از طریق پایگاه و با استفاده از پست پیشتاز برای آنها ارسال می‌کنیم.

به گفته وی این شیوه هم در شهر تهران وجود دارد.

فروش اینترنتی، چه کسی؟ کجا؟

در نگاه نخست شاید به نظر برسد شهرهای بزرگ به دلیل دسترسی راحت‌تر به شبکه اینترنت بیشترین مخاطبان پایگاه‌های اینترنتی فروش کتاب باشند، اما چنین نیست.

به گفته کارشناسان و فعالان حوزه فروش اینترنتی کتاب، شهرستان‌ها هم به میزان شهروندان تهران بزرگ و بویژه تهران از این شیوه خرید بهره می‌گیرند و میزان استقبال این هموطنان نیز در حد دیگر شهروندان ایرانی است.

ذکایی استفاده از پست پیشتاز برای ارسال سفارش‌ها و بهبود کنونی این شیوه ارسال را از دلایل استقبال مخاطبان ایرانی از این شیوه خرید محصول عنوان می‌کند و می‌گوید: دورترین مناطق ایران در کمترین زمان ممکن کالای مورد نظر خود را دریافت می‌کنند و کتاب نیز بخشی از این کالاهاست.

مشکل کجاست؟

دسترسی نداشتن بخش عمده‌ای از مردم ایران به شبکه جهانی اینترنت، سرعت پایین آن، بویژه در شبکه‌های خانگی و ویژه‌تر در شهرستان‌ها از یک سو و از سوی دیگر بیگانگی نسبی ما با شبکه‌های هوشمند بانکی از مهم‌ترین مشکلات حوزه فروش اینترنتی محصولات و ازجمله کتاب است.

به گفته فعالان این عرصه، هنوز بخش عمده‌ای از بازار مبادله این کالا به صورت نقدی است، یعنی خریداران ترجیح می‌دهند به شیوه تحویل کتاب در محل و پرداخت نقدی اقدام به خرید کتاب کنند، چراکه بسیاری از مخاطبان یا اعتقادی به شیوه پرداخت اینترنتی ندارند یا با آن به کلی بیگانه‌اند.می‌توان گفت همچنان شیوه مبادله سنتی در این بازار حرف اول را می‌زند. نگاه جامعه‌شناسانه هم این است که مردم ما به دلیل طرف نبودن با یک شخص یا گروه خاصی هنوز نمی‌توانند اطمینان کنند که محصول را به صورت اینترنتی بخرند و آن را دریافت کنند، بنابراین بهترین شیوه همان است که پس از دریافت و اطمینان از صحت آن، مبلغ مورد نظر را بپردازند.

مساله دیگری که همچنان بر این بازار حکمفرماست، استفاده از پیک موتوری است که برای ارسال تمام کالاها در سطح شهرها صورت می‌گیرد. این موضوع منافاتی با ارسال کتاب یا هر کالای دیگری ندارد، اما مساله ضرورت شکل‌گیری شیوه‌ای برای ارسال این کالای خاص به نام پیک کتاب است که البته برخی فعالان حوزه بازار کتاب از آن بهره می‌برند، اما وجود یک شبکه ارسال که کتاب را نه مثل سبزی و میوه که در یک کیسه قرار می‌دهند، بلکه در بسته‌بندی مناسب و ویژه به مخاطبان تحویل می‌دهند. در حال حاضر بخش ارسال کتاب در تهران و شهرستان‌ها با شیوه ارسال محصولات دیگری چون مواد شوینده، تخم‌مرغ و... تفاوت ندارد. در حالی که کتاب یک کالای فرهنگی است و ارسال آن هم باید به شیوه فرهنگی و در خور فرهنگ باشد.

غلا‌مرضا معصومی