«لطفا دور نزنیم» در بوته نقد

برخی صاحبنظران بر این پندارند که هسته‌های مرکزی کمدی موقعیت، با آشناسازی مجدد موقعیت تکراری به صورت آشفتگی‌ها و قانون‌شکنی‌های مختلف شکل می‌گیرند.

خـانـه و خـانـواده، کـار و مـسـوولـیـت رایـج‌ترین عرصه‌هایی‌اند که در کمدی موقعیت به آنها پرداخته می‌شوند و این خصوصیت‌ها در «لطفا دور نزنیم» بخوبی آشکار است.

کمدی را نمایش خنده‌آور توصیف کرده‌‌اند لیکن این خنده‌آوری، جنس و درجاتی دارد. همین تفاوت‌هاست که باعث می‌گردد تا همواره شاهد کمدی‌های گوناگونی باشیم. از کمدی‌های روشنفکرانه و آگاهی بخش چاپلین گرفته تا کمدی‌های فقط سرگرمی ــ تفریحی لورل و هاردی.

در کشورهای آمریکایی و اروپایی تنوع در آثار کمدی‌هایشان، این امکان را فراهم می‌آورند که ارتباط کمدی را با مخاطب، تعمیق و دوام بخشند. به عنوان نمونه شمار قابل‌توجهی از کمدی‌های ماندگار، براساس بازی بازیگرانی‌ صورت گرفته که در واقع کمدین‌ هستند.

با نگاهی به کمدی‌هایی که در تلویزیون کشورمان از آغاز تاکنون ساخته شده درمی‌یابیم چنین کمدین‌ها و تعددی در این تولیدات دیده نمی‌شوند تفاوت‌هایی که از نظر رویکرد و هدف برای کمدی برشمردیم به کمدی موقعیت هم قابل تعمیم است. در این کمدی نیز از این نظر به جلوه‌های متفاوتی برمی‌خوریم به گونه‌ای که برخی از آنها را می‌توان در حیطه کمدی سبک و بعضی دیگر را با رویکرد محتوایی قرار داد.

این دیدگاه از آن جهت می‌تواند ضروری و جالب توجه باشد که «لطفا دور نزنیم» را نمی‌‌توانیم در جرگه کمدی‌هایی محسوب کنیم که وقایع و حوادثش، تابع حداقلی از روابط علی و معلولی یا منطقی نباشند.

سریال، پیرنگی دارد که اساس عقلانی مستحکمی ندارد ضمن آن که از نظر مفهومی خلاف عرف و ارزش‌های اجتماعی قلمداد می‌شود.

درخواست و اصرار سیف‌الله خان از برادرزاده‌اش برای یافتن خواستگار را باید در همین ارتباط ارزیابی کرد. مبنا و انگیزه چنین خواسته‌ای چیست؟ چرا عموی گلنوش برای تحقق نظرش، چنین شرطی را مطرح می‌نماید. با فرض مشخص شدن آن هم به نظر می‌آید آن نیت و انگیزه نمی‌تواند بستر و زمینه جذابی برای منطق روایی و دراماتیکی داستان باشد.

این مقوله را می‌‌توان از این زاویه نیز نگریست که اگر چه در کمدی همیشه با اغراق‌های کلامی یا رفتاری مواجهیم لیکن این وضعیت باید با جنس و هدف آن در ارتباط با مخاطب همخوانی داشته باشد.

به عنوان مثال در کمدی مرد هزار چهره و ادامه آن دو هزار چهره با اغراق‌هایی روبه‌رو می‌شویم که با ‌آن نوع کمدی سنخیت دارد. در «لطفا دور نزنیم» چنین اعوجاج و افراط‌هایی به تصنعی شدن بیش از حد وقایع و رفتار تیپ یا شخصیت‌ها خواهد انجامید و نتیجه‌اش گسست و شکننده شدن ارتباط تماشاگر با آن خواهد بود.

برای جذابیت بخشیدن به آثار کمدی افزون بر خلاقه بودن موضوع پرداخت جزئی و دقیق آن از نظر رفتاری و محتوایی می‌تواند موثر باشد. بسته بودن فضای نقد یا پایین بودن آستانه تحمل مدیران، نخبگان یا گروه‌های گـونـاگـون جـامـعـه مـوجـب می‌شود تا امکان طرح موضوع‌هایی به روز و با اولویت‌تر در قالب کمدی با سـخـتـی و مـشـکـلاتـی هـمـراه شود. این وضعیت کمدی‌سازان را واخواهد داشت به سراغ سوژه‌هایی بروند که برای آنها کمتر مشکل‌ساز بوده و برای مخاطب هم جذاب نباشد.

با وجود روی آنتن رفتن چند قسمت «لطفا دور نزنیم» موضوع ودرونمایه اصلی روایت همچنان در پرده ابهام بوده برای آشکار شدنش باید به انتظار نشست تا بتوان درک مشخص‌تری از مفهوم اثر داشت.

در این سریال با نقش‌آفرینانی روبه‌رو می‌شویم که روشن نیست تیپ‌اند، یا تیپ - شخصیت یا شخصیت. آنچه از سیف‌الله خان تاکنون نمایانده شده آن است که وی فردی بوده با ویژگی و تفکراتی مبهم گلنوش و اصغر نیز تا زمان عقد ظاهری‌شان هرچند تیپ نشان داده می‌شوند، اما معلوم نیست از آن پس چه وضعیتی از این جهت پیدا خواهند کرد.

در این باره، به این اصل توجه داریم، اگر قرار بود روایتی کمدی مثلا در مدت محدود نیم ساعت، شروع و به پایان برسد، شخصیت‌پردازی کلیشه‌ای و یا به تعبیری دیگر، ارائه آن در قالب تیپ، اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. اما زمانی که با سریال مواجهیم که زمانی طولانی را برای بیان داستانش در اختیار دارد، در آن صورت به نظر می‌آید اگر این تلاش از طریق شخصیت و یا حداقل تیپ ــ شخصیت منعکس گردد، به وجاهت و عمیق‌تر شدن آن اثر کمدی خواهد افزود.

از میان تیپ‌های ارائه شده، اصغر از جنبه‌های مختلف بکر و جذاب است. این که عاشقی بی‌آن که خود بداند، آلت دست معشوقش قرار گیرد واقعه‌ای بوده که کمتر در کمدی‌های تلویزیون، به آن پرداخته شده است. این موقعیت، با بازی روان و خوب نقش آفرین آن کمدی‌تر جلوه می‌کند.

لـطفا دور نزنیم از جهت موقعیت‌های کمدی، نمودهای متفاوتی دارد. در مواردی، رفتارهایی باعث خنده می‌شود و گاه خیر. درباره دومی می‌توان صحنه تعلیم رانندگی را مثال زد. زنی مسن نشان داده می‌شود که می‌خواهد به اصطلاح کلاس بگذارد و از این رو عینک‌ طبی‌اش را درآورده و به جای آن، عینک دودی می‌گذارد، در حالی که با این عینک تابلوهای راهنمایی و رانندگی نزدیک خود را هم نمی‌بیند.

پیرامون مورد نخست صحنه عقد گلنوش و اصغر و ماجراهای پس از آن فضای کمدی‌تری دارند.

این سریال با هدف توجه دادن مخاطب عام به آن طراحی شده، از آنجایی که در چنین فضایی، تماشاگران با سنین، طبقات و شرایط متفاوت فرهنگی قرار می‌گیرند، جذب و تامین رضایت همه آنها از اثر سخت‌تر بوده، از این رو خلاقیت و باریک بینی‌های خاصتری را به هنگام طراحی متن و دیگر جنبه‌های هنری طلب می‌کند.

هرگونه تلاش و کوشش برای ساخت نمایش‌های کمدی از آن جهت که ضرورتی برای جامعه امروز ماست و کمک به آرامش و انبساط روحی مخاطب می‌کند، حائز ارزش و اهمیت است. در صورتی که این گام‌ها با دقت و قوت بیشتری برداشته شود، طنین دلشاد و معرفت آموزتری خواهند داشت.

محمود کریمی