روابط نوین ایران و روسیه

روابط تاریخی میان ایران و روسیه نشان می‌دهد ایران همواره به عنوان یک میانجی برای اهداف روسیه از سوی این کشور در نظر گرفته می‌شود در حال حاضر شما به عنوان رئیس گروه دوستی ایران و روسیه روابط ایران و 2 کشور را چگونه می‌بینید؟

درباره روابط کنونی ایران و روسیه دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. در ایران ما می‌توانیم این دیدگاه‌ها را به 3 دسته تقسیم کنیم. یکی گروهی هستند که خیلی به روابط بین ایران و فدراسیون روسیه خوشبین هستند و استدلالاتی هم می‌آورند، عمده استدلال این است که روسیه در مجموع با ما همراه است و در شرایطی که میان ایران و یالات متحده آمریکا خصومت هست و از سوی دیگر، ایران در روابط خود با کشورهای اروپایی مدام دغدغه و مناقشه دارد، طبیعتا روابط با روسیه حائز اهمیت است و استدلال هم می‌کنند که کشورهای اروپایی و آمریکایی هیچ‌گاه فناوری و صنعت برتر را در اختیار ایران قرار نمی‌دهند.

گروه دیگر که واقع در مقابل اینها قرار دارند به روابط ما با روسیه بسیار بدبین هستند که این بدبینی مبتنی بر 2‌‌حقیقت است یکی بر روان‌شناسی تاریخی روس‌ها در ذهن ایرانیان یا روانشناسی تاریخی ذهنیت ایرانیان نسبت به روس‌ها که معتقدند روس‌ها سابقه خوبی در کشور ما ندارند.

اما نظر سومی هم داریم. این‌که این دو نگاه پیشین به روابط ایران و روسیه، هم خیلی کلی و هم اینکه خیلی کلاسیک و سنتی است و چارچوب این نگاه سیاست و فضای حاکم بر روابط بین‌الملل در دوران جنگ سرد است. ما باید از این محدوده و از این فضای تئوریک دوره جنگ سرد بیرون بیایم و به روابط نوین میان ایران و روسیه نگاه کنیم.

یعنی شما قائل به این دیدگاه سوم هستید؟

بله روابط نوین ایران و روسیه 3 رکن اساسی دارد: روسیه نوین، ایران در دوره جمهوری اسلامی و شرایط نوین جهانی. اگر ما تعریف درستی از این 3 رکن داشته باشیم می‌توانیم برداشت درستی از روابط ایران و روسیه بکنیم. واقعیت این است که ویژگی اصلی سیاستگذاری در روسیه یک پراگماتیسم در دوره حاضر است، یعنی عملگرایی است و قاعده هزینه و فایده برقرار است.

در مورد ایران هم ما یک نظام مستقل هستیم که سیاست خارجی مستقلی داریم و چارچوب سیاست خارجی ما کاملاً تدوین شده و روشن است و وابسته به روسیه نیست. منظور این است که ما هم عناصر مختلفی در سیاست خارجی خود داریم که بخشی از آن روابط با روسیه است اما شرایط متغیر جهانی هم بسیار مهم است.

با وجود تنش در روابط آمریکا با روسیه، مسکو سعی کرده است با گروکشی ایران امتیازاتی از واشنگتن دریافت کند. با روی کار آمدن اوباما فضای رابطه ایران با روسیه در این گیر و دار چگونه خواهد بود؟

این موضوع بستگی دارد که در روابط روسیه با آمریکا تغییری ایجاد شود یا نه. رقابت میان آمریکا و روسیه یک رقابت راهبردی است و ممکن است که فراز و فرود داشته باشد، ولی 2 کشور همچنان به رقابت خود ادامه می‌دهند چون بحث گسترش ناتو، اروپای شرقی و خاورمیانه، حضور آمریکا و تعریف مرزهای امنیتی آمریکا بسیار دورتر از مرزهای خودش یک تعریف گسترده و یک کمپلکس پیچیده است مگر اینکه یک تغییر شگرفی در سیاست خارجی آمریکا روی دهد که چنین قرائن و اعلامی وجود ندارد طبیعتا رقابت در دو کشور افزایش پیدا می‌کند.

در رابطه با ایران نیز همان شرایط و روال قبلی تداوم پیدا خواهد کرد اما بعضی از تحلیلگران معتقدند که ممکن است آقای اوباما پیشنهاد‌های تطمیع کننده خیلی جدی‌ای به روسیه عرضه کند برای این‌که از همکاری با ایران دست بردارد، اما فکر می‌کنم با توجه به این که رقابت میان روسیه و آمریکا یک رقابت راهبردی است، اینها مقطعی و گذرا خواهد بود و طبیعتا نباید منتظر اتفاق خیلی ویژه‌ای در این عرصه باشیم.

به نظر شما تاثیر استقرار سپر موشکی درنزدیکی مرزهای روسیه درلهستان و چک چه تاثیری در روابط روسیه با آمریکا دارد؟ شنیده شده آمریکا در مذاکراتی به روسیه پیشنهاد کرده است که چنانچه روسیه از همکاری‌های هسته‌ای با ایران دست بردارد، آمریکا نیز از استقرار سپر موشکی خود در این دو کشور خودداری می‌کند. نظر شما در این باره چیست؟

در این که یکی از مهم‌ترین اقدامات آمریکا که روسیه را عصبانی کرده است، ایجاد سپر دفاع موشکی است، تردیدی نیست ایجاد سپر موشکی و گسترش ناتو به شرق مهم‌ترین عوامل تشدید بحران میان آمریکا و روسیه در تشدید بحران است. در جنگ گرجستان روسیه لحن خیلی تند و قاطع‌تری در این زمینه گرفت و در واقع ورود و حمله روسیه به گرجستان اعلام این نکته بود که روسیه به هیچ وجه به عضویت اوکراین و روسیه در ناتو تن نمی‌دهد و همزمان با این هم اعلام کرد که سپردفاع موشکی را بر نخواهد تابید.

بعضی‌ها در این رابطه منتظر یک معامله هستند و معتقدند که آقای اوباما ممکن است در حوزه سیاست خارجی ابتکاری را که به خرج می‌دهد معامله کردن با روسیه در مورد سپر دفاع موشکی و برنامه انرژی هسته‌ای ایران باشد. این یکی از احتمالات است. اگر این اتفاق هم رخ دهد، طبیعتا باعث چرخش خیلی گسترده‌ای در شرایط موجود نمی‌شود به این علت که رقابت بین روسیه و آمریکا راهبردی است روسیه و آمریکا نمی‌توانند از قالب 2 رقیب خارج و در قالب 2 متحد ظاهر شوند؛ چون مبانی این کار وجود ندارد. در آمریکا یک چرخش تمام عیار در حوزه سیاست خارجی‌اش رخ نمی‌دهد، ضمن این‌که شرایط موجود جهانی نیز برای چنین رویدادی فراهم نیست.

آیا شما فکر می‌کنید آخرین قول روسیه برای تکمیل نیروگاه عملی است؟

آغاز به کار نیروگاه بوشهر طبیعتا با تاخیر مواجه است که تحت‌الشعاع 3‌‌مساله بوده است، اول آن که مسائل فنی بوده و هر پروژه‌ای ممکن است با تاخیر مواجه باشد بخصوص طرحی با این عظمت و این کارکرد. از جمله این دلایل فنی این است که بعضی قطعات از یک کشور ثالث تهیه می‌شده که این خود زمانبر است. عامل دوم مسائل فی مابین 2‌‌کشور بوده، مسائل مالی. ممکن است ایران در پرداخت‌ها تاخیر داشته باشد که این را شرکت‌های روسی بهانه قرار داده اند در عین حال روس‌ها می‌خواهند چرخه سوخت وابستگی به ایران داشته باشد و نیروگاه وابسته به روسیه بماند. در واقع سوخت نیروگاه همیشه از طرف روسیه تامین شود و برگردد. یعنی چرخه تامین سوخت در ایران نباشد اما در ایران تلاش بر این است که چرخه کامل در ایران برقرار شود. عامل سوم و اصلی‌تر آن این است که هر اقدامی در روابط 2 کشور تحت تاثیر شرایط بین‌الملل و روابط روسیه با آمریکا نیز هست. آمریکایی‌ها با حساسیت ویژه‌ای این پروژه را دنبال کرده و به دلیل این همکاری‌های هسته‌ای تحریم‌های زیادی را علیه روسیه و شرکت‌های این کشور وضع کرده‌اند. روسیه هم تحت این فشار‌هاست و سعی کرده است در هر مرحله‌ای امتیازاتی از آمریکا بابت همکاری‌های با ایران بگیرد که این مجموعا شرایطی را پدیده آورده است که این طرح با تاخیر مواجه شده است، البته روس‌ها اطمینان می‌دهند که تجهیزات نهایی این طرح در حال ارسال است و در نیمه اول سال 2009 این نیروگاه آغاز به کار می‌کند همتای من هم رئیس گروه دوستی روسیه با ایران هم این موضوع را به جدیت دنبال می‌کرد و اطمینان می‌داد که کارها در حال انجام است.

درخصوص بحث ارسال سلاح‌های روسی و موشک‌های 300 S که قبلا هم از جانب مقامات ایرانی و هم روسی مورد تایید قرار گرفته بود، حالا شاهد هستیم که مقامات روسی به نوعی آن را تکذیب می‌کنند، دلیل این انکارها چیست ؟

طبیعتا این حق جمهوری اسلامی است که تجهیزات نظامی را برای خود تامین کند و بین ایران و روسیه هم چارچوب‌های حقوقی و قانونی لازم برای انجام این همکاری بدون نقض قوانین بین‌الملل وجود دارد. خرید سیستم سامانه دفاعی300S  نیز از جمله مواردی است که مذاکرات آن بین روسیه و ایران سال‌هاست که برقرار بود و طبیعتاً روسیه تامین امنیت نیروگاه بوشهر را هم تا اندازه‌ای به عهده خودش حس می‌کند. این واقعیتی است که روسیه نمی‌تواند یک نیروگاه ایجاد کند و بعد آن را رها کند. وقتی این نیروگاه در معرض تهدید باشد، روسیه مسوولیتی هم در جهت تامین امنیتش دارد. اما وقتی در این زمینه‌ها خبری درز کند، آثار خودش را دارد و تکذیب آن هم دارای فواید خاص است. مسلم است این‌که این مذاکرات میان روسیه و ایران انجام شده و توافقات در این زمینه صورت گرفته است و روسیه در قبال تامین امنیت نیروگاه اتمی بوشهر مسوولیت دارد و مسوولیت اخلاقی دارد؛ اما این تایید و تکذیب‌ها می‌تواند بخشی از بازی‌های روابط دو کشور باشد.

همکاری 2 کشور در بحث اوپک گازی را چگونه می‌بینید؟

در مذاکرات چند روز گذشته در مسکو اتحاد میان سه کشور قطر، ایران و روسیه ایجاد شد. این یک تجربه اولیه است و باید 3 کشور تلاش کنند تا کشورهای دیگر هم به آنها بپیوندند. شاید بزرگ‌ترین نقصان آن این باشد که گاز به اندازه نفت قابل مدیریت و کنترل نیست و این‌که گرایش‌های کشورهای سه گانه موسس بسیار متفاوت است.

ایران به عنوان یک محور در حل موضوع قفقاز، گرجستان و قره باغ مطرح است. همکاری ایران با روسیه در حل بحران‌ها در چه مرحله‌ای قرار دارد و اهمیت این همکاری‌ها از منظر روسیه کجاست؟

در مجموع بر عکس آن تصور اولیه و نگرانی که نسبت به ایران در آسیای میانه و مرکزی وجود داشت به ایران به عنوان یک عامل ثبات در این منطقه نگاه می‌شود. مذاکرات تاجیکستان و قره باغ نیز این موضوع را نشان داد و روسیه بر عکس آن تصور اولیه که ایران به دنبال صدور اسلام و انقلاب است، الان دیدگاه خیلی مثبتی نسبت به ایران و سیاست خارجی تهران در منطقه دارد و نگران حضور ایران در این مناطق نیست. از سوی دیگر ایران و روسیه در رفع تهدیدات، منافع مشترک دارند، از جمله گسترش ناتو به شرق و تهدید حضور نیروهای بیگانه خزر. در دیدارهایی که من طی ماه‌های گذشته با مقامات روسیه داشتم احساس کردم، آنها به مشارکت ایران در زمینه ایجاد صلح در منطقه و قفقازمایل هستند و دیدگاه‌های دو کشور در بحث تامین امنیت به هم نزدیک‌تر شده است.

طرح ایران برای حل بحران گرجستان در حال حاضر در چه مرحله‌ای است ؟

متاسفانه این طرحی بود که با تاخیر مطرح شد و بعد هم دنبال نشد دیپلماسی قفقازی بیشتر به رفت و آمدها و سفر‌ها برای این منظور محدود شد. یک تحول اصلی‌تر در نگاه ما نسبت به قفقاز ضرورت دارد؛ متاسفانه در سیاست خارجی ایران توجه کافی به آسیای میانه و قفقاز وجود ندارد و ما پیش از وقوع بحران گرجستان هم نسبت به این موضوع هشدار دادیم که باید قفقاز در عرصه سیاست خارجی ایران جایگاه برتری داشته باشد. متاسفانه روابط ما با این منطقه، به روابط دوجانبه و حجم مبادلات اندک که با آنها داریم محدود شده است؛ در حالی که هم این منطقه جزو اقلیم فرهنگ و تمدنی ایران است و هم تهدید‌ها و فرصت‌های زیادی از این منطقه می‌تواند برای ما ناشی شود و حجم روابط دو جانبه با این کشورها پتانسیل خیلی بالایی دارد که باید از آن استفاده شود اما متاسفانه تاکنون نشده است.

تاثیر مخالفت‌های چین و روسیه بر موضوع تحریم‌های ایران چقدر است؟

ما اگر انتظار داشته باشیم روسیه و چین کاملا در مقابل آمریکا بایستند یا قطعنامه‌ها را علیه ایران وتو کنند، انتظار بجایی نیست. این دو کشور به میزان زیادی شریک آمریکا هستند و منافع خیلی زیادی در روابط با آمریکا دارند و در محدود کردن ایران دارای نگاه مشترکی با آمریکا هستند؛ یعنی این‌که می‌خواهند از تبدیل شدن ایران به یک قدرت منطقه‌ای برتر و یک قدرت بین‌الملل جلوگیری شود. منتها واقعیت این است که این دو کشور رقیب آمریکا هستند و سیاست‌هایشان در تقابل با سیاست‌های آمریکاست. روابط این کشور‌ها چارچوب مشارکت و مقاومت است به این معنا که نمی‌خواهند آن مشارکت و همکاری را از دست بدهند و هم اینکه نمی‌خواهند راه را کاملاً برای آمریکا باز کنند، پس مقاومت می‌کنند. درنتیجه این کشورها در به تاخیر انداختن و محدود کردن تحریم‌ها علیه ایران تاثیر دارند. ما باید ضمن این‌که تنوع بیشتری در بازی‌های سیاست خارجی خود به کار می‌گیریم، بازی ظریف‌تر و متنوع‌تری انجام دهیم و حرکتمان باید در جهت تشدید تقابل میان این کشورها با آمریکا باشد.

برخی موانع در روابط 2 کشور؟

در اینجا می‌توان به برخی موانع توسعه روابط 2‌کشور نیز اشاره کرد؛ در حالی که روابط ایران و روسیه طی دو دهه اخیر به صورت مداوم در حال گسترش بوده، همیشه یک نوع تلقی منفی نیز در میان برخی ناظران و تحلیلگران روابط در دو کشور وجود داشته است.  به صورت عملی نیز موانعی بر سر توسعه روابط دو کشور وجود داشته است. یکی از این موانع، نبود روابط و همکاری روشن میان بانک‌های آنهاست که تجار و کارفرمایان را با مشکلات زیادی برای انجام معاملات مواجه می‌نماید و بسیاری از توافقات عمده مدت‌های زیادی برای حل مشکل بانکی و افتتاح حساب مربوط معطل می‌مانند.

مانع دیگر اطلاعات اندک و در برخی موارد نادرست تجار و کارفرمایان دو کشور از بازار کشور مقابل است. در حالی که امکان گسترده‌ای برای همکاری تجار دو کشور در سطح ملی و مناطق آنها وجود دارد، اما نداشتن شناخت تاریخی کارفرمایان دو کشور و همچنین نبود مراکز اطلاع‌رسانی صحیح در این زمینه مانعی برای توسعه روابط آنها بوده است. در حالی که نمایندگی بازرگانی نیز نزد سفارتخانه‌های هر دو کشور فعال است.

یکی دیگر از موانع عمده توسعه روابط دو کشور که شاید از جانب ایران بیشتر محسوس باشد، نبود کادر متخصص در این زمینه است. متاسفانه بیشتر نهادهای سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و تجاری در ایران با مشکل نبود یا کمبود متخصص مسلط به زبان روسی و آشنا با حوزه‌های کاری در کشور مقابل مواجهند. البته اقداماتی صورت پذیرفته است و سازمان‌های مختلف دانشگاهی و خصوصی در این زمینه فعالیت‌هایی را آغاز کرده‌اند که باید به صورت جدی مورد توجه و حمایت دولت قرار گیرد.

با توجه به آنچه ذکر شد، می‌توان چنین نتیجه گرفت روابط دو کشور در بخش‌های مختلف اگر چه دارای جنبه‌های متفاوت است و تناسب تأثیرپذیری آن از ضرورت‌های همکاری میان دو کشور و فشارهای جهانی یکسان نیست، اما این واقعیت را به اثبات می‌رساند که فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران زمینه‌های لازم برای همکاری دو جانبه و گسترش آن را دارند و در مسائل منطقه‌ای‌ و جهانی نیز بیش از گذشته از تفاهم برخوردارند. در این شرایط گسترش جدی و همه‌جانبه مبادلات دو کشور و افزایش حجم مبادلات ضروری است و می‌تواند به پایداری بیشتر روابط دو کشور کمک کند.

کتایون مافی