ایران از منافعش نمی‌گذرد

آخرین توافقات بر سر رژیم حقوقی دریای خزر چیست؟

پس از برگزاری اجلاس سران کشورهای ساحلی دریای خزر در تهران در مهر 86 که منتج به مصوبات بسیار خوبی شد، ما تلاش کردیم برخی مسائل ازجمله تدوین کنوانسیون جامع رژیم حقوقی این دریا و همچنین توافقنامه همکاری‌های امنیتی و انتظامی در دریای خزر را هر چه زودتر به پایان برسانیم.

همچنین تصمیم گرفته شد برای ایجاد زمینه‌های تشکیل سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای ساحلی دریای خزر در ابتدای امر یک کنفرانس اقتصادی برگزار شود و این کنفرانس زمینه‌ساز شکل‌گیری سازمان همکاری‌های اقتصادی در دریای خزر باشد که خوشبختانه چند وقت پیش این اجلاس در آستاراخان روسیه برگزار شد و کشورهای ساحلی به صورت فعالانه‌ای در سطح معاون نخست ‌وزیر و معاون رئیس‌جمهور به همراه وزرا یا معاونان وزرای اقتصاد و دارایی، نفت، نیرو، بازرگانی، حمل و نقل، شیلات و کشتیرانی و مسوولان محیط‌زیست در آن اجلاس شرکت کردند.

این سازمان می‌تواند افزایش همکاری‌های اقتصادی کشورهای ساحلی را سرعت دهد. به عنوان مثال، درخصوص مسیر ترانزیت کریدور شمال  جنوب این سازمان می‌تواند بسیار موثر باشد و مسیر ترانزیت کالاهای نفتی و غیر نفتی از ایران را به خلیج فارس و دریای عمان و از طریق دریای خزر به روسیه و قفقاز و همچنین اروپای شرقی و اروپای شمالی هموار کند که می‌توانم بگویم از این طریق حجم تبادل کالا به میلیاردها دلار می‌رسد.

در حال حاضر، مهم‌ترین مسائل باقیمانده در رژیم حقوقی دریای خزر چیست؟

مسائل مهمی که در رژیم حقوقی دریای خزر باقی مانده است، یکی عرض و رژیم مناطق دریایی خزر در سطح است. موضوع دیگر شیوه‌های تقسیم بستر و زیر بستر برای بهره‌برداری از منابع انرژی زیر بستر است. همچنین عبور خطوط لوله از بستر دریای خزر که غربی‌ها به دنبال طرح این مساله و ایران و روسیه مخالف آن هستند.

مطلب دیگر، وضعیت نظامی و انتظامی و امنیتی خزر است که ما با تدوین طرح امنیتی ثبات و امنیت در خزر در حال حل این مشکل هستیم.

وضعیت بنادر ایران در خزر چگونه است؟

ما برای افزایش ظرفیت بنادرمان در دریای خزر بیشترین تلاش‌ها را انجام داده‌ایم. 10 تا 12 سال پیش ظرفیت‌های بندری ما در دریای خزر بسیار کم بود؛ ولی خوشبختانه در حال حاضر حدود 20 میلیون تن در سال ظرفیت تخلیه و بارگیری در بنادر دریای خزر داریم.

بندر نکا به ذخیره‌سازی نفت و انتقال آن به داخل اختصاص یافته است که بیشتر برای سوآپ نفت استفاده می‌شود. ما حدود 2 میلیون بشکه نفت می‌توانیم در بندر نکا ذخیره کنیم و‌ در حال حاضر ظرفیت انتقال نفت ما از طریق نکا 370 هزار بشکه است که می‌تواند به 500 هزار بشکه ارتقاء یابد.

آیا در حال حاضر استخراج نفت از خزر داریم؟

خوشبختانه سکوی نفتی ما که توانایی حفاری در قسمت‌های عمیق دریای خزر را دارد، بتازگی آماده شده و در مناطق مورد نظر خودمان این حفاری بزودی شروع می‌شود. البته یک منطقه 20 درصدی در کف آب مورد ادعای ماست و تا زمانی که تکلیف رژیم حقوقی دریای خزر مشخص نشده، اجازه نمی‌دهیم دیگران در این 20درصد اکتشاف یا حفاری کنند.

شما از رژیم حقوقی دریای خزر سخن می‌گویید؟ نزدیک 15 تا 20 سال است که این رژیم در حال تدوین است. چرا تدوین آن اینقدر طول کشیده است؟

اولا که مذاکرات جدی بین کشورها از حدود 10 سال پیش شروع شده است. ثانیا تعیین رژیم حقوقی دریاها در همه جای دنیا امری بسیار پیچیده، دقیق و زمانبر است. بخصوص در دریای خزر که با افزایش کشورهای همسایه از 2 به 5 کشور، بر پیچیدگی بیشتر مسائل هم افزوده شده است. رژیم حقوقی دریای خزر 2 بخش مهم دارد.

یکی تقسیم‌بندی سطح آب که از سطح تا کف دریا (ستون آب) را در بر می‌گیرد. در حال حاضر، یک منطقه 10 مایلی به عنوان منطقه انحصاری ماهیگیری تعیین شده و در خزر هیچ مرز دیگری براساس قراردادها تعیین نشده بود.

این 10 مایل در قرارداد 1940 برای ماهیگیری مشخص شده است. مثلا روس‌ها نمی‌توانستند در 10 مایل ما ماهیگیری کنند یا ما نمی‌توانستیم برویم در 10 مایل آنها ماهیگیری کنیم. ولی بقیه آب دریا برای تردد و ماهیگیری و فعالیت‌های دیگر در سطح آزاد است.

در حقیقت سطح آب خزر احتمالا به 3 منطقه سرزمینی، منطقه شیلاتی ‌ اقتصادی و پهنه مشترک آبی تقسیم خواهد شد.

زیر بستر به چه صورت تقسیم می‌شود؟

چون دریای خزر دارای منابع نفت و گاز است، هر کشور می‌کوشد بیشترین منافع را نصیب خود کند. درباره تقسیم بستر دریا روش‌های مختلفی در دنیا وجود دارد و عواملی چون طول ساحل، شکل آن و... در این تقسیم‌بندی دخیل هستند.

اختلاف در روش تحدید حدود علت طول کشیدن این ماجراست؛ چرا که هر کس به روش خود به دنبال منافع کشور خود است و ما هم همین‌طور. در آن بخش از خزر که ما برای خود پیش بینی کرده‌ایم، احتمال وجود نفت نیز هست و برای اثبات این ذخایر باید حفاری‌های اکتشافی انجام شود که بزودی صورت می‌گیرد بنابراین ما باید بکوشیم حداکثر منافع خود را به روش‌های قانونی تامین کنیم. حتی اگر لازم باشد 40 سال هم با آنها مذاکره کنیم، مذاکره می‌کنیم تا حقوق حقه خود را به دست آوریم. خیلی‌ها می‌گویند نفت‌های خزر را دیگران را بردند، ولی واقعیت این است که ما در این منطقه 20 درصد اجازه تخطی دیگران و استخراج نفت را نداده‌ایم.

آیا منبع مشترکی میان ایران و دیگر کشورهای ساحلی وجود ندارد؟

منبع البرز بین ما و جمهوری آذربایجان مشترک و در منطقه مورد اختلاف وجود دارد. ما تاکنون اجازه استخراج نفت را در البرز نداده‌ایم. در واقع با آنها توافق کرده‌ایم که تا نهایی شدن بحث تحدید حدود، از فعالیت در قسمت‌های مورد اختلاف خودداری کنیم.

از بابت زمان آغاز بهره‌برداری هم هیچ نگرانی نداریم. هر چه این نفت دیرتر استخراج شود به نفع ماست و برای استفاده نسل‌های آتی ما باقی خواهد ماند.

بدانید کسانی که در ایران روی این مساله کار می‌کنند، منافع کشور برایشان بسیار مهم است. این که گروهی می‌گویند در این زمینه با آمریکایی‌ها سازش کنید تا مشکل حل شود، صحیح نیست. نظام ما چارچوب دارد و دلیلی برای سازش وجود ندارد.

روزی یک آمریکایی‌ می‌گفت ما اجازه نمی‌دهیم یک قطره نفت منطقه خزر از خاک ایران عبور کند. ما پروژه سوآپ را راه انداختیم و امروزه نفت خزر از ایران عبور می‌کند. چه کسی جرات کرده جلوی این انتقال را بگیرد؟

در توافق بر سر سهم 20 درصدی ایران بیشترین مخالفت‌ها از ناحیه کدام کشوراست؟

از ناحیه آذربایجان و ترکمنستان، چون در آن صورت این کشورها به آنچه حق خود از خزر می‌دانند، نمی‌رسند. در این زمینه کار ومذاکرات دو جانبه در جریان است. حسن چنین مذاکراتی این بوده که تنش در خزر را فرونشانده و منافع ایران را افزایش داده است.

برخی می‌گویند بحث تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران و روی کار آمدن مدودف در روسیه در موضوع خزر و تعیین رژیم حقوقی این دریا تاثیرگذار بوده است. آیا ممکن است سیاست‌های روسیه در این زمینه تغییر کند؟

سیاست‌ روس‌ها در این زمینه تغییر نکرده است.

یعنی روس‌ها با حق 20 درصدی ایران موافق هستند؟

زمانی در ایران این اعتقاد وجود داشت که همه کشورهای ساحلی باید سهم مساوی 20 درصدی از بستر دریای خزر داشته باشند؛ اما روس‌ها ‌گفتند ما سهم 20درصدی نمی‌خواهیم. آنها می‌گفتند وقتی ساحل قزاقستان بسیار طولانی‌تر از روسیه و ایران است دلیلی ندارد که ما درخواست سهم 20 درصدی داشته باشیم.

ساحل روسیه 18 درصد است و مسکو به آن 18 درصد قانع است.  در حقیقت مسائل امنیتی و ثبات و صلح در این ناحیه برای روسیه اهمیت بیشتری از بستر دریا دارد و امنیت منطقه برایش مهم‌تر است. روسیه با درگیری دراین منطقه مخالف است، چرا که حضور دیگران ازجمله آمریکا را می‌تواند به دنبال داشته باشد.

آیا داشتن سهم بیشتر، امنیت بیشتری را برای آنها سبب نمی‌شود؟

خیر. تقسیم‌بندی کف دریا به معنای ترسیم مرز نیست. مرز حد خارجی دریای سرزمینی در سطح آب خواهد بود و هر کشور صرفا بر بستر دریا در داخل پهنه سرزمینی خود حاکمیت خواهد داشت؛ اما تحدید حدودی که در بستر انجام می‌گیرد، فقط برای مقاصد اقتصادی انجام می‌شود.

اگر فردا منابع اقتصادی این منطقه تمام شود، دیگر این محدوده از میان می‌رود. تا پیش از آن زمان هم، به عنوان مثال زیردریایی ایران می‌تواند در آن قسمت در کف آب بنشیند اما ایران نمی‌تواند کف آن بخش را حفاری و نفت استخراج کند.

منطقه ماهیگیری یا اقتصادی نیز حوزه انحصاری اقتصادی کشورها در سطح آب محسوب می‌شود. در این حوزه کشتی‌های کشورهای دیگر می‌توانند روی آب حرکت کنند، ولی اجازه ماهیگیری ندارند.

اگر در منطقه متعلق به هر کشور در بستر دریا حاکمیت مطرح نیست، چرا هر کشوری به دنبال سهم بیشتری است؟

مهم‌ترین دلیل، وجود منابع نفتی است. دیگر این که کشورها به نوعی به زعم خود آینده‌نگری می‌کنند و می‌گویند به فرض اگر 100 سال دیگر خواستند خزر را تقسیم کامل (یعنی از بالا تا پایین) کنند، آن زمان، کشوری که سهم بیشتری از این تقسیم‌بندی به دست خواهد آورد، می‌تواند از آن برای سهم آتی خود به عنوان یک دلیل و استدلال بهره‌برداری کند.

در نهایت امضای رژیم حقوقی دریای خزر به کجا می‌انجامد؟

فکر می‌کنم این یک روند طولانی است. تا تمام منافع ما تامین نشود، این امر انجام نمی‌شود. تحدید حدود بستر زمان می‌طلبد. این تصمیم که تا منافع ما تامین نشود ما با هیچ ترتیباتی موافقت نخواهیم کرد، مورد توافق مقامات نظام در عالی‌ترین سطوح است. ما کیفیت و دقت را فدای سرعت نخواهیم کرد.

آیا تصمیمات راجع به خزر از جانب وزارت خارجه صورت می‌گیرد؟

خزر مساله بسیار مهمی در سطح ملی است و تصمیمات راجع به مسائل این پهنه آبی با توافق کلیه مقامات و نهادهای ذی‌ربط ازجمله شورای عالی امنیت ملی اتخاذ می‌شود و وزارت خارجه مجری سیاست‌های نظام است.

اجازه بدهید از بحث خزر خارج شویم. رویکرد روسیه نسبت به ایران را چگونه می‌بینید؟

روسیه همسایه ماست. ما روابط‌ بسیار خوب و استراتژیکی با این کشور داریم و این ارتباط خیلی مهم است، چرا که امنیت روسیه از 3 منطقه در جنوب آن به ما وابسته است. این سه منطقه شامل قفقاز، خزر و آسیای مرکزی است.

ایران برای روسیه، کشور بسیار مهمی است. ایران قدرت منطقه‌ای است و اهمیت دگرگونی‌ها در آن برای روسیه ارزش بالایی دارد. دید ما نیز نسبت به روسیه به همین صورت است و من فکر می‌کنم سیاست‌های این دولت نسبت به ما مثبت است.

در مورد عراق، افغانستان و خاورمیانه تقریبا همفکر هستیم و روسیه می‌داند منافع و امنیت جنوبش از طریق ما تامین شده، پس به کشور ما خیلی اهمیت می‌دهد. ما هم به روسیه احترام متقابل می‌گذاریم، چون همسایه ماست و در ابعاد مختلف دوجانبه ازجمله اوپک گازی، مسائل نفتی و منطقه‌ای همکاری می‌کنیم.

کتایون مافی