گروهی که با هیچ ساز سنتی نمی‌سازد

گروه تیناری ون سرگذشت غریبی دارد. هرچند آنها در چند سال اخیر تا حدودی در اروپا و امریکا شناخته شدند، اما تا پیش از آن حتی در قاره خودشان هم ناشناخته بودند. این گروه در سال 2005 در جشنواره موسیقی ملل رادیو بی.بی.سی گروه برگزیده از آفریقا بود و تاکنون در بسیاری از جشنواره‌ها و سالن‌های معتبر اروپایی به اجرای برنامه پرداخته است. شاید از شنیدن این ‌که اعضای این گروه موسیقی از کشور مالی تا 2‌‌دهه پیش، از شورشیان مسلح آفریقایی بودند تعجب کنید، اما واقعیت این است که آنها در آن زمان به جای به گردن انداختن بند گیتار، بند سلاح‌های خود را به گردن می‌انداختند.

نزدیک به 30 سال از شکل‌گیری این گروه می‌گذرد، اما ضبط رسمی اولین آلبوم آنها به سال‌2000 بازمی‌گردد که در استودیوی رادیو تسیداس در داکا انجام شد و جلسات رادیو تسیداس نام گرفت. جاستین آدامز که در آن سال‌ها در گروه  رابرت پلنت گیتار می‌نواخت با این گروه در جشنواره موسیقی صحرا در آفریقا آشنا شد و تصمیم گرفت به آنها برای ضبط آلبومی رسمی از کارشان کمک کند. او در گفتگویی درباره آغاز همکاری‌هایش با این گروه گفته است: این طور نبود که به آنها بگوییم شما یک گروه موسیقی هستید که ما به کارتان علاقه‌مند شده‌ایم و برای ضبط آثارتان می‌خواهیم به شما کمک کنیم. راستش را بخواهید چندین بار با آنها دیدار کردیم و فنجان‌های چای بسیاری نوشیدیم تا سوءتفاهم‌ها بر طرف شد. در آن سال‌ها نمی‌شد آنها را به معنی دقیق کلمه یک گروه موسیقی دانست. تیناری ون مجموعه‌ای از چند نوازنده، آهنگساز و ترانه‌سرا بود که در دوران شورش طوارق در کنار هم جمع شدند و اشعار سیاسی خود را سرودند و اجرا کردند.

طوارق نام قومی است که در منطقه‌ای بین کشورهای لیبی، الجزایر، مالی و نیجریه زندگی می‌کنند. نخستین شورش این قوم در سال 1963 و مدت کوتاهی بعد از استقلال این کشور اتفاق افتاد. دلیل این شورش مانند دیگر شورش‌های مشابه آن در آفریقا، به تبعیض‌های قومی و تمایل اعضای طوارق برای مستقل شدن از مالی بازمی‌گشت و به سرنوشتی مشابه دیگر شورش‌ها دچار شد: سرکوب شدید این قوم. مدتی پس از این سرکوب، خشکسالی هم از راه رسید و آنهایی که دیگر امیدی برای ادامه زندگی در روستاهای خود نداشتند راهی کشورهای همسایه شدند. گروه زیادی از افراد این قوم به مناطق جنوبی الجزایر رفتند و گروه دیگری که هنوز در فکر استقلال بودند از اردوگاه‌های آموزش جنگ‌های چریکی در لیبی سردرآوردند. ابراهیم و محمد که از بنیانگذاران اصلی گروه  تیناری ون هستند در میان جوانان حاضر در این اردوگاه‌ها بودند.

عبدالله حسین یکی دیگر از اعضای قدیمی گروه است که درباره شکل‌گیری آن می‌گوید: گروه ما در سال 1979 و در یکی از اردوگاه‌های جنوب لیبی کار خود را آغاز کرد. در آن سال‌ها مردم ما با گیتار الکتریک و حتی گیتار کلاسیک کاملا بیگانه بودند. ما هم کار خودمان را با سازهایی شروع کردیم که خودمان از قوطی‌های حلبی ساخته بودیم. بعد از چند سال بالاخره گیتار آکوستیک به دستمان رسید و حالا هم به این جایی رسیده‌ایم که می‌بینید. در واقع ما موسیقی را به شکل خودآموخته یاد گرفتیم.

هرچند  تیناری ون کار خود را با گیتار شروع کرد، اما هیچ اثری از نشانه‌های موسیقی غربی در آثار آنها شنیده نمی‌شد تا این‌که بعد از گذشت مدتی نشانه‌هایی از موسیقی مارلی، دیلان، هندریکس و ناصح‌القیوان (نوازنده و خواننده انقلابی مراکشی) در آثار گروه ظاهر شد. در واقع در آن سال‌ها اعضای گروه در دایره محدود اطراف خود فعالیت می‌کردند و هیچ تجربه‌ای فراتر از آن نداشتند. حسین درباره شرایط گروه خود در سال‌های دهه 1980 می‌گوید: ما هنوز هیچ‌چیزی از دیگران نشنیده بودیم. در واقع هنوز هم ریشه‌های موسیقی ما در درون خودمان است. ما از دیگر هنرمندان تاثیر کمی گرفته‌ایم که البته شاید این موضوع یک نوع ایراد تلقی شود. چیزهایی که از دیگران وام گرفتیم نیز بسیار نامحسوس و ناهوشیارانه بوده است. عوامل اصلی موسیقی ما همان عواملی است که در دوران شکل‌گیری گروه ما وجود داشت.

گروه تیناری ون در سال‌های میانی دهه 1980 در میان آوارگان قوم طوارق و بیابان‌گردان شناخته شد، اما آنها بیش از هر جای دیگری در اردوگاه‌های چریکی لیبی شهرت داشتند. اعضای گروه به اردوگاه‌های آوارگان کشور مالی نیز می‌رفتند و در جشن‌ها و آئین‌های جمعی آنها به اجرای برنامه می‌پرداختند. تیناری ون در دهه اول فعالیت خود چند آلبوم منتشر کرد که با کیفیت بسیار پایین بر روی نوار کاست ضبط شده بودند، اما مضامین سیاسی شعرهای آنها موجب شد دولت مالی در اختیار داشتن این آلبوم‌ها را نیز ممنوع کند و فعالیت هنری گروه نیز شکلی شبیه به فعالیت‌های سیاسی آنها پیدا کند.

عبدالله حسین تاریخ معاصر قوم طوارق را در موسیقی گروه بسیار موثر می‌داند: طوارق تا پیش از آن تاریخ هرگز آوارگی را تجربه نکرده بودند. این اتفاق تجربه‌ای تازه برای همه ما بود. تجربه‌ای که موجب شکل گرفتن شیوه‌ای جدید در سرودن اشعار به زبان ما شد و سبک‌های سنتی ما را متحول کرد. جوانان بسیاری بودند که اشعار خود را به دست ما می‌رساندند و ما هم آنها را اجرا می‌کردیم.

شورش‌ها و قیام‌های طوارق در کشور مالی تا نیمه اول دهه 1990 میلادی همچنان ادامه داشت و به همین دلیل شیوه کار گروه تیناری ون نیز به همان شکل قدیم بود. اما از سال 1996 با به پایان رسیدن جنگ‌های داخلی این کشور اعضای قوم طوارق نیز به خانه‌های خود بازگشتند و زندگی این مردم شکلی عادی پیدا کرد. در این دوره بود که گروه تیناری ون برای اولین بار توانست به طور رسمی کنسرت بدهد و در رویدادهایی مثل جشنواره موسیقی صحرا حضور پیدا کند. هرچند موضوع ترانه‌های گروه با پایان جنگ داخلی تغییر پیدا کرده بود اما آنها هنوز به سرنوشت خود علاقه‌مند بودند و اشعارشان به سختی‌های زندگی آنها پس از سال‌ها جنگ داخلی اختصاص پیدا کرد.
آنها در سال‌های 2004 و 2007 دو آلبوم دیگر نیز منتشر کردند که به ترتیب مسافران و آب یعنی زندگی نام دارند. تیناری ون در سال 2005 و در زمان برپایی کنسرت‌های لایو 8 به اجرای برنامه در آفریقای جنوبی پرداختند و از آن سال تاکنون در نیویورک، دانمارک، واشنگتن، هلند، مجارستان، فرانسه، نروژ و دانمارک روی صحنه رفته‌اند. هرچند درباره موسیقی این گروه توصیف‌های بسیاری عنوان شده و گروهی آن را راک صحرا یا راک آفریقا می‌نامند، اما زیباترین توصیف درباره آثار این گروه از زبان جاستین آدامز بیان شده که در سال 2000 برای ضبط اولین آلبوم گروه به سراغ آنها رفت. او درباره موسیقی تیناری ون می‌گوید: مانند صدای انداختن سطل در یک چاه آب عمیق است.

پویا قریشی‌