به انگیزه اعطای جایزه شعر تی.اس. الیوت‌

نامی بلند در مدرنیسم قرن بیستم‌

هفته گذشته، جایزه شعر تی.اس.الیوت بزرگ‌ترین جایزه شعر انگلستان اعطا شد. این جایزه سال 1993 و به یاد تی.اس. الیوت، شاعر نویسنده و منتقد ادبیات راه‌اندازی شده است. شاید بسیاری از کسانی که طی این 15 سال، جایزه‌ای را که به نام «توماس استرز الیوت» نامگذاری شده، دریافت کرده‌اند، نمی‌دانند روزی این شاعر به خاطر مشهورترین اثرش مورد تمسخر و تحقیر جامعه ادبی بریتانیا قرار گرفت که تا سال‌ها چیزی از نوشته‌های او نمی‌فهمیدند.

کد خبر: ۱۵۹۳۲۱

الیوت 26 سپتامبر 1888 در شهر ساینت لوئیس امریکا به دنیا آمد؛ پدرش تاجر و مادرش شاعر بود؛ پس از تحصیل در دانشگاه‌های هاروارد، سوربون و آکسفورد در سال 1927 تابعیت انگلستان را پذیرفت و به کلیسای دولتی این کشور پیوست.او نخستین شعرخود را با نام «ترانه عاشقانه جی. آلفرد پروفروک» در سال 1915 سرود و نخستین مجموعه شعر او با نام «پروفروک و دیگر ملاحظات» کمی پس از آن در سال 1917 منتشر شد. این مجموعه شعر حاوی اشعاری است که در تضادی آشکار با سنت رایج نتی‌سیسم آن زمان قرار داشت.

الیوت با بی‌اعتنایی به قوانین سنتی ردیف و قافیه در شعر، با کاربرد ریتم و وزن آزاد (یک بیت کوتاه، یک بیت بلند) شیوه‌ای نو را در شعربنیان گذاشت که به گفته کارشناسان، این روند توانست زبان شعری را که به غنای کامل کنایات فرهنگی و ادبی رسیده بود با سبک مکالمات مدرن تطابق دهد.

نوگرایی ادبی تنها ویژگی الیوت نبود، چرا که او از نوگرایی از سوی هر کسی حمایت می‌کرد چنانچه با انتشار مجله «سریتریون» و مدیریت انتشارات «فابر و فابر» از آثار نویسندگان مدرن انگلیسی حمایت جدی می‌کرد. در سال‌های 20 الیوت به درونمایه موضوعی نویی دست یافت که محتوایی دینی اجتماعی داشت.وی عقاید خود را مبنی بر این که انسان در دنیایی تهی از مفهوم و عاری از امید متولد خواهد شد، سرانجام در مجموعه شعر «خاک هرز» انعکاس داد. این مجموعه شعر که سال 1922 منتشر شد، الیوت را یکباره به شهرت فراوانی رساند به طوری که بسیاری از کارشناسان «خاک هرز» را نقطه اوج اشعار الیوت می‌دانند. مجموعه خاک هرز دارای 433 بیت است و از 5 بخش تشکیل شده است.

درونمایه این اثر که به لحاظ تاثیرگذاری جزو موثرترین آثار قرن بیستم است، تنهایی و احساس خلاء در انسان دنیای مدرن است و الیوت در این مجموعه شعر از منابع شعری و دینی بسیاری بهره گرفته که از آن جمله می‌توان به انجیل، آثار شکسپیر و ریچارد واگنر اشاره کرد.خاک هرز که در نخستین و حتی دومین و سومین خوانش آن، کاملا غیرقابل فهم به نظر می‌رسد، قصد دارد با واکنش در مقابل جهان ازهم‌گسیخته پس از جنگ، به خواننده نشان دهد که ادبیات پیشین، دیگر شایستگی دنیای مدرن را ندارد و پیوند و ارتباط با اسطوره‌ها و کهن الگوها، خواننده را از دریافت مفهوم حقیقی شعر باز می‌دارد.

کسانی که برای نخستین بار خاک هرز را می‌خواندند، آن را کنار می‌گذارند و چنین تصور می‌کنند محتویات درهم و برهم این اثر، تنها می‌تواند ساخته و پرداخته ذهن انسان فاقد قوه عقل و ادراک باشد، بویژه که الیوت این شعر را در آسایشگاه سروده، اما با سپری شدن اندک زمانی، خوانندگان این اثر به این نتیجه می‌رسند که گویا در ورای این اشعار به ظاهر تهی، مفهومی قابل توجه نهفته است. الیوت در این اشعار که با زبانی کنایه‌آمیز و سرد سروده شده است؛ شاعران مدرنیسم امریکا همچون ویلیام کارلوس را با لحنی بدبینانه به باد انتقاد می‌گیرد با وجود این رگه‌هایی از طنز نیز لابه‌لای ابیات آن مشاهده می‌شود.

«من» شاعرانه در این اثر در قالب یک تکنیک مونتاژ که پیش از این، چندان در حوزه شعر و ادبیات شناخته شده نبود، به کلی از بین می‌رود و در مقابل طنین عقاید گوناگونی از زمان‌های حال و گذشته از درون ابیات این مجموعه شنیده می‌شود. به طوری که الیوت خود این اثر را به عنوان نوعی «حالت انزجار شخصی از زندگی» می‌داند هرچند مدرن بودن درونمایه آن، انکارناپذیر است.

اگرچه مجموعه خاک هرز بارها مورد تقدیر قرار گرفته است و از آن، به عنوان شعر قرن نام برده‌اند ولی اگر ازراپوند این مجموعه را نخوانده بود و دیدگاه‌های انتقادی خود را بیان نکرده و در معرفی آن نکوشیده بود، هیچ گاه کسی به ارزش‌های ادبی این اثر پی نمی‌برد و خاک هرز در محاق فراموشی گم می‌شد. با آغاز سال‌های 30 الیوت به کلی از مدرنیسم فاصله گرفت. این دگرگونی بویژه در آثاری چون شعر «چهارشنبه خاکستر» (1930)، شعر «جبل‌الطارق» (1934) و همچنین نمایشنامه منظوم «قتل در کلیسا» (1935) کاملا مشهود و محسوس است. مهم‌ترین اثر وی در این سال‌ها، «چهار کوارتت» است که سال 1943 منتشر شد و جزو بهترین آثار این دوره الیوت به شمار می‌رود.

زمینه فعالیت الیوت تنها منحصر به شعر نمی‌شود، هرچند نقطه ثقل آثارش شعر است. از آثار الیوت در زمینه نمایشنامه‌نویسی می‌توان به «منشی خصوصی» (1954)، «یک سیاستمدار شایسته» (1958) و «روز خانواده» (1939) اشاره کرد.الیوت طی سال‌ها، تقدیرها و عنوان‌های افتخاری بسیاری را در کارنامه ادبی خویش ثبت کرده است؛ ازجمله ریاست کتابخانه لندن در سال 1952، عنوان دکتری افتخاری از دانشگاه‌های سوربن، آکسفورد و مونیخ و کسب جایزه نوبل ادبیات در سال 1948. به عقیده کارشناسان، الیوت برجسته‌ترین شخصیت شعری عصر خویش است که با الگو قرار دادن شاعرانی چون ورگیل (شاعر روسی) دانته و شکسپیر جایگاه بالایی به شعر متافیزیک بخشیده است به طوری که تلاش‌های وی در این زمینه به گفتگوهای بین‌المللی بسیاری میان شاعران متافیزیک جهان انجامید. آثار وی به بسیاری از زبان‌های زنده دنیا ازجمله فارسی ترجمه شده است که ازجمله مشهورترین آنها می‌توان به ترجمه بهمن شعله‌ور و مهرداد صمدی از خاک هرز و چهار کوارتت وی اشاره کرد. توماس الیوت سرانجام4 ژانویه 1965 در لندن چشم از جهان فرو بست.