جام جم آنلاین: رهبر شهید انقلاب درباره مقدمهسازی غرب برای ایجاد یک آژانس بینالمللی هوش مصنوعی (شهید امت، قدسالله نفسه الزکیه، در نخستین دیدار با هیأت دولت چهاردهم در ۶ شهریور ۱۴۰۳) و تقلای آمریکا برای اعمال انحصار در این زمینه از سوی غرب به کشورهای غیر غربی ازجمله ایران، هشداری هزماندیشانه دادند که میتوان امضای توافقنامه دو روز پیش سانفرانسیسکو را ازجمله مصادیق آن مقدمهچینی دانست. امام شهید امت در آن دیدار ضمن اشاره به استفاده دستگاههای مختلف نظامی و غیرنظامی کشور از هوش مصنوعی، نسبتا به اکتفا کردن به بهرهبرداری از این فناوری هشدار داده و فرمودند: «اما این ما را فریب ندهد. در مسأله هوش مصنوعی، بهرهبردار بودن امتیاز نیست. این فناوری لایههای عمیقی دارد که باید بر آن لایهها مسلط شد. آن لایهها دست دیگران است.»
ایشان در ادامه درباره پیامدهای وابستگی فناورانه در این حوزه تصریح کردند: «اگر شما نتوانید لایههای عمیق و متنوع این فناوری هوش مصنوعی را تأمین کنید، فردا اینها یک ایستگاهی مثل آژانس اتمی درست میکنند برای هوش مصنوعی ــ که الان دارند مقدماتش را فراهم میکنند ــ که اگر چنانچه به آن ایستگاه رسیدید، باید اجازه بگیرید که در فلان بخش از هوش مصنوعی استفاده کنید. در فلان بخش دیگر حق ندارید استفاده کنید!»
در همین ارتباط دو روز پیش ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶، آمریکا، انگلیس، استرالیا، هند، ژاپن، کرهجنوبی، سنگاپور، رژیم صهیونیستی، امارات و قطر در سانفرانسیسکو توافقنامه راهبردیای برای سازماندهی همکاریهای فناورانه و امنیتی را امضا کردند که به زعم عمده کارشناسان هدف نهایی آن البته چین است، اما قطعا عواقب آن دامنگیر همه کشورهای مخالف نظام سلطه آمریکایی خواهد شد.
از بازدارندگی هستهای تا بازدارندگی ترکیبی
از ظواهر امر اینطور بر میآید که رقابت غرب با دیگران در حوزه هوش مصنوعی چهار لایه دارد: طراحی مدلها، تولید تراشههای پیشرفته، دسترسی به مواد معدنی حیاتی و انرژی، و در نهایت کنترل زیرساختهای پردازشی و مراکز داده، اما لایه بنیادین این رقابت در حقیقت تلاش برای ایجاد برتری محاسباتی است که از تسلط و پیشرو بودن در آن چهار لایه بالایی به دست میآید. در عصر بازدارندگی هستهای، منطق «تخریب متقابل تضمینشده» ثبات را از طریق ایجاد بنبست حفظ میکرد، اما عصر بازدارندگی ترکیبی مبتنی بر هوش مصنوعی برتر شاهد منطق متفاوتی خواهیم بود: دستیابی به «مزیت قاطع پیشدستانه». در این رقابت، برنده میتواند فاصله خود را با رقیب بهصورت تصاعدی افزایش دهد و توان واکنش مؤثر او را به شدت کاهش دهد. هوش مصنوعی در این عرصه دیگر صرفا یک سلاح نیست، بلکه «سیستمعامل راهبردی» است که سرعت تصمیمگیری، دقت هدفگیری و تابآوری فرماندهی به حد اعلا به یکدیگر پیوند میدهد و طرف مقابل را وارد مارپیچی از توهمات و اشتباهات ملهک راهبردی کند.
در این میان، نباید از یاد برد که واشنگتن گرچه در پی نوعی ناتوسازی یا به تعبیر رهبر شهیدمان آژانسسازی در حوزه هوش مصنوعی است، اما حاضر نیست حتی به متحدان خود نقشی تعیینکننده در این ساختار بدهد. نمونه آن، خودداری آمریکا از امضای توافق پاریس درباره امنیت و تنظیمگری هوش مصنوعی در ۱۹ آبان است. این توافق بر ارزیابی مستقل خطرات مدلهای پیشرفته، شفافیت، پاسخگویی شرکتهای توسعهدهنده و ایجاد استانداردهای مشترک تأکید داشت. آمریکا با وجود حضور در نشست، از امضای سند خودداری کرد. این رفتار نشان میدهد واشنگتن با وجود استقبال از همکاری فناورانه، تمایلی به پذیرش چارچوبهای قانونی و اخلاقی که ممکن است آزادی عمل آن را محدود کنند، ندارد.
در جنگ اخیر نیز بهخوبی شاهد بودیم که اگر دشمن متجاوز صرفا به توان سنتی متکی بود، نمیتوانست چنین حجم گستردهای از خسارتها و شهادتها را به کشور تحمیل کند. در مقابل، کارشناسان دفاعی ما نیز در همان حدی که توانستند از دستاوردهای کشور در حوزه هوش مصنوعی بهره ببرند، ضربات سهمگینی به دشمن وارد کردند. اگر توان دفاعی کشور به سطحی متناسب با ظرفیت محاسباتی دشمن و نسخههای پیشرفته و طبقهبندیشده هوش مصنوعی مجهز شود، میتواند در صورت تکرار تجاوز، خسارتهای عمیقتری به دشمن وارد کند و حتی محاسبات او را برای آغاز جنگ تغییر دهد.
بنابراین، گرچه تعداد موشکها و پهپادها و نوع کلاهکها در بازدارندگی اهمیت دارند، «توان محاسباتی، حاکمیت داده و استقلال در مدل هوش مصنوعی» نیز میتوانند سطح بازدارندگی کشور را بهطرز چشمگیری ارتقا دهند.
ابرهوش مستقل؛ ضرورت راهبردی ایران
با وجود تلاشهای محققان کشور، ایران در پژوهشهای هوش مصنوعی رتبهای بین ۱۲ تا ۱۸ جهان دارد؛ جایگاهی که با هدف قرار گرفتن در میان ۱۰ کشور برتر، مورد تأکید رهبر شهید انقلاب در دیدار نخبگان در ۲۶ آبان ۱۴۰۰، فاصله دارد. از سوی دیگر، جایگاه ایران در شاخص نفوذ عملیاتی هوش مصنوعی در دولت حدود رتبه ۷۶ گزارش شده است. این شکاف نشاندهنده یک ضعف ساختاری است: ظرفیت علمی نسبتا بالا، اما ناتوانی در تبدیل آن به قدرت راهبردی. بحران داده، ضعف در بسیج منابع و نبود نقشه راه منسجم برای پیوند دانشگاه با بخشهای صنعتی و امنیتی از موانع اصلی این مسیر است.
ایران در چارچوب بریکس و سازمان همکاری شانگهای ظرفیتهایی برای کاهش وابستگی فناورانه به غرب در اختیار دارد. رئیسجمهور و سایر مقامات دولی هوش مصنوعی را از اولویتهای همکاری با شانگهای اعلام کرده و از تدوین برنامه اقدام دوساله خبر دادهاند. ایران همچنین در بریکس پیشنهاد تشکیل کارگروه فنی هوش مصنوعی را مطرح کرده است. با این حال، این اقدامات زمانی نتیجهبخش خواهند بود که به توسعه مشترک زیرساخت داده، آموزش متخصصان و تولید مدلهای بومی، ازجمله مدلهای پردازش زبان فارسی و کاربردهای امنیتی حجم متناسب با تهدیدهای امروزی از بودجه تزریق شود و نگاه به این مقوله از جنس جنگی باشد. درواقع باید این نگاه را داشت که علاوه بر ارتقا کیفیت و برد موشک و پهپادها و تغییر دکترین هستهای، بیگمان توان محاسباتی و استقلال در تولید مدل هوش مصنوعی بومی نیز از مؤلفههای اصلی یک بازدارندگی مؤثر است.
ببینیم دشمن کجا را زد؟
در همین زمینه، حمله آمریکا به مرکز اصلی پروژه هوش مصنوعی کشور در دانشگاه صنعتی شریف در ۱۷ فروردین، در میانه جنگ، نشاندهنده اهمیت این حوزه در محاسبات دشمن است. اظهارات اخیر داریو آمودی، مدیرعامل آنتروپیک و سازنده مدل کلود، نیز ابعاد نظامی این فناوری را آشکار میکند. او با خونسردی همه دانشمندان سکولار با اشاره به حمایت خود از افزایش کارایی ارتش آمریکا، تأکید کرده که تصمیمگیری درباره عملیات نظامی در اختیار فرماندهان است و شرکتهای فناوری نباید برای آنان تعیین تکلیف کنند.
این موضعگیری نشان میدهد غولهای فناوری، فراتر از شعارهای مربوط به هوش مصنوعی اخلاقی و مسئولانه، به بخشی از زیرساخت قدرت نظامی کشور خود تبدیل شدهاند. براساس گزارشهای مطرحشده در این زمینه، استفاده از مدلهای زبانی بزرگ توان هدفگیری روزانه پنتاگون را از ۱۰۰۰ به ۵۰۰۰ هدف افزایش داده است؛ موضوعی که ابعاد امنیتی و اخلاقی کاربرد نظامی هوش مصنوعی را برجسته میکند.
در چنین شرایطی، دستیابی به ابرهوش ملی و مستقل صرفا برای ارتقای توان دفاعی اهمیت ندارد؛ این فناوری میتواند سطح علمی و صنعتی کشور را در حوزههای مختلف، ازجمله فناوری هستهای، ارتقا دهد و به پروژه «ایران هرچه قویتر» که در پیام اخیر مقام معظم رهبری مورد تأکید قرار گرفته، کمک کند.
نویسنده: محمد زمانی