جام جم آنلاین: چهل‌وچهارمین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با هدف شناسایی فرهنگ مکتوب در جامعه، حفظ استقلال و هویت فرهنگی، حمایت و تشویق پدیدآورندگان متعهد و متخصص بهمن‌ماه امسال برگزار خواهد شد. براساس فراخوان منتشرشده، دبیرخانه کتاب سال از ناشران، پژوهشگران، محققان، مؤلفان، مترجمان و مصححان دعوت کرده تا آثار خود را برای داوری به دبیرخانه جایزه ارسال کنند. جایزه کتاب سال، امسال بخش ویژه‌ای با عنوان «وحدت و دفاع ملی، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان» نیز دارد و آثاری که با این درونمایه ارائه شده‌اند در این بخش مورد گزینش قرار خواهند گرفت. یکی از تفاوت‌های جایزه کتاب امسال با دوره‌های پیشین این است که امسال بخش‌هایی، چون داستان کوتاه، رمان، پژوهش، نقد ادبی، مستندنگاری، شعر بزرگسال و کودک‌ونوجوان به‌دلیل همپوشانی با جایزه ادبی جلال و جشنواره شعر فجر بررسی نمی‌شوند و فقط آثاری مورد ارزیابی قرار می‌گیرند که پدید‌آورنده یا ناشر، کاربرگ ثبت‌نام را در تارنمای جایزه تکمیل و به همراه دو نسخه از کتاب به دبیرخانه ارسال کند. به بهانه برگزاری این رویداد با حجت‌الاسلام محمدعلی مهدوی‌راد، دبیرعلمی جایزه به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم.
ما در این سال‌ها، چه در حوزه ادبیات و چه در سایر شاخه‌های هنرهای تجسمی، موسیقی، تئاتر و سینما، جشنواره‌های متعددی داشته‌ایم که بیش از سه دهه از آغاز فعالیت‌شان می‌گذرد و همچنان با حفظ نظم و استمرار برگزار می‌شوند. جایزه کتاب سال که در آستانه برگزاری چهل‌وچهارمین دوره قرار دارد و بی‌گمان یکی از معتبرترین رویداد‌های ادبی معاصر به‌شمار می‌رود چقدر توانسته در بطن جامعه تاثیر بگذارد؟
جایزه کتاب سال یک حادثه و پدیده بسیار مهم فرهنگی در همه کشورهاست که می‌توان آن را به‌عنوان جایگاه بلند تبادل‌نظر درباره میراث فکری تلقی کرد، به‌خصوص همان‌طور که اشاره کردید، برگزاری هرساله آن، جلوه این جایزه را مضاعف کرده است. کتاب سال درواقع زمینه بررسی تمام میراث مکتوب آن کشور را فراهم می‌کند. من در این سال‌ها در سفر‌هایی که به کشور‌های عربی داشته‌ام، متوجه شدم هر کشور برای برگزاری چنین جایزه‌ای ارزش فراوانی قائل است. برگزاری جایزه کتاب سال، درواقع فرصتی است تا گنجینه مکتوب هر کشور در طول یک سال، در معرض ارزیابی و داوری قرار گیرد. نتیجه‌اش هم نوعا نشانگر آن است که در حوزه میراث مکتوب یک کشور در طول یک سال چه اتفاقاتی افتاده و داوران و مخاطبان هم با چنین دیدی به جایزه کتاب سال نگاه می‌کنند. به همین خاطر است که امروز با وجود گذشت بیش از چهار دهه از برگزاری چنین جایزه‌ای، برخی همچنان حساس و پیگیرند که کدام کتاب بنا بر چه متر و معیاری به مرحله نهایی رسیده است. البته در این دوره ما هنوز بخش پذیرش اثر را به‌طور کامل نبسته‌ایم و با وجود آن‌که زمان‌بندی‌مان به اتمام رسیده ولی هنوز به شکل استثنا، زمینه را برای بررسی کتاب‌های دیگر باز گذاشته‌ایم. کما این‌که در چند روز گذشته، عده‌ای تماس گرفته و به این مسأله اشاره کرده‌اند که، چون از مهلت ارسال اثر در بازه زمانی اطلاع نداشته‌اند، فرصتی فراهم شود تا کتاب‌شان به دایره داوری راه یابد. از سوی دیگر، غالبا آن قشر از جامعه که به کتاب و کتابخوانی ارج می‌نهند، کتاب‌های برگزیده و اصولا آثاری که به مرحله گزینش و داوری راه می‌یابند برای‌شان اهمیت ویژه‌ای دارد. در نتیجه، می‌توان کتاب سال را یک فرصت مغتنم و ارزشمند برای ارزیابی آثار برتر نزد کتابخوانان و جست‌وجوگران میراث مکتوب قملداد کرد.
به‌خصوص این‌که شما معتقدید ضرورت دارد بعد از پایان مراسم اختتامیه، جلسات نقد و بررسی برای کتاب‌های برگزیده در نظر گرفته شود.
دقیقا، حسن این جلسات آن است که اهالی قلم با حضور در این مراسم‌ها، خودشان از نزدیک ارزیابی کنند که آیا فلان اثر واقعا شایستگی کسب جایزه کتاب سال را دارد یا خیر. خاطرم هست، چند سال قبل در یکی از دانشگاه‌های مهم کشوری، برای کتابی که مؤلف آن مدرس همان دانشگاه بود چنین جلسه‌ای برگزار شد و تقریبا تمام نسخه‌های کتاب در همان جلسه به فروش رفت. طبعا چنین حرکت‌هایی می‌تواند نظر اقشار مختلف جامعه را نسبت به جدیت و تاثیرگذاری جایزه کتاب سال بیشتر جلب کرده و فرهیختگان را نسبت به این رویداد آگاه سازد. نکته دیگری که گاه در سخنرانی‌های روز برگزاری مراسم هم به آن اشاره کرده‌ام این است که وقتی در جایزه کتاب سال به‌اصطلاح داوران، کتابی بالا نمی‌آید نباید این‌طور تلقی شود که آن کتاب فاقد ارزش و مؤلفه‌های لازم است. بلکه باید به این مسأله توجه داشته باشیم که در جایزه کتاب سال، اساسا کتاب‌های ۷۴ گروه مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و رقابت تنگاتنگی بین انتخاب اثر برگزیده با سایر آثار وجود دارد. وگرنه، تمام کتاب‌هایی که در دایره داوری جایزه کتاب سال قرار می‌گیرند حتی اگر به مرحله نهایی نرسند، ارزشمند و باکیفیت هستند. درمجموع، جایزه کتاب سال در این سال‌ها یک جریان اثرگذار و مستمر بوده که از سوی اهل قلم پیگیری شده و می‌شود و البته می‌تواند بهتر از این هم باشد.
با توجه به این‌که داوری آثار به مرحله پایانی رسیده است، از دید شما امسال در کدام بخش‌ها از نقاط قوت و ضعف برخوردار بوده‌ایم؟
از آنجا که این دوره از جایزه کتاب سال هنوز نهایی نشده، نمی‌توانم به‌طور قطع و دقیق به این سؤال پاسخ دهم. ولی سال‌های قبل و بعد از اعلام نتایج، گاه دیده می‌شد که ما در حوزه علوم اجتماعی دچار خلأ آثار هستیم. حتی در یکی از دوره‌ها، استادی در این حوزه گله‌مند بود که چرا کتابی در این شاخه انتخاب نشده است و وقتی از او سؤال کردم شما کدام کتاب را شایسته راهیابی به این جایزه می‌دانید نتوانست اثر قابل اعتنایی را نام ببرد. این نشان می‌داد که خود اهالی فن و متخصص در این حوزه هم کتاب خاصی را حائز راهیابی به جایزه کتاب سال ندانسته بودند.
یکی از بند‌های بیانیه جایزه امسال، توجه به سمت آثاری است که منعکس‌کننده مقوله حفظ استقلال و هویت فرهنگی هستند. به نظر شما این رویداد از چه منظری می‌تواند در غنابخشی به هویت فرهنگی ما نقش داشته باشد؟
همان‌طور که در پاسخ به پرسش‌های پیشین شما اشاره کردم، اساسا جایزه کتاب سال پدیده‌ای شاخص در عرصه فرهنگ به‌شمار می‌رود؛ چراکه این رویداد فرصتی فراهم می‌کند تا از طریق آن، از تحولات و اتفاقات حوزه میراث مکتوب و نشر آگاه شویم. جایزه کتاب سال مهم‌ترین عامل نشان‌دهنده حد و حدود تعامل جامعه با فرهنگ‌سازی، فرهنگ‌گستری و فرهنگ‌بانی است که به شکل مستقل در اشاعه فرهنگ کتابخوانی و شناسایی آثار برتر قدم برمی‌دارد. خوشبختانه جایزه کتاب سال استقلال خود را در این سال‌ها حفظ و از این رهگذر، متفکران و اندیشمندان را در جهت فرهنگ‌شناسی به سمت خود جلب کرده است. می‌توان گفت، جایزه کتاب سال پیوندی بین کتاب و اهل اندیشه است. نکته دیگری که لازم می‌دانم در این گفت‌و‌گو به آن اشاره کنم، این است که با وجود نزدیک‌شدن داوری آثار به پایان، توصیه می‌کنم مترجمان، مؤلفان، پژوهشگران و مؤسسات، اگر کتابی را می‌شناسند که به نظرشان شایسته بررسی و داوری در جایزه کتاب سال است، حتما آن را به ما معرفی کنند تا در فرصت مناسب، در فرآیند داوری قرار گیرد و اگر تاکنون از نظر دور مانده است، حق آن در جایزه کتاب سال ادا شود.
برای رعایت مؤلفه چندصدایی فرهنگی در جامعه، جایزه کتاب سال چقدر از آثار مؤلفانی که در عین احترام به خط قرمزها، دیدگاه‌های متفاوت‌تری دارند استقبال می‌کند؟
بار‌ها در دوره‌های مختلف جایزه کتاب سال چنین مواردی داشته‌ایم. به‌خصوص در دو سال گذشته که من دبیر علمی جایزه بودم. یادم هست در یکی از دوره‌ها در مراسم اختتامیه که رئیس‌جمهور محترم هم در آنجا حضور داشت به این مسأله اشاره کردم که اطمینان داشته باشید ما در این جایزه، هیچ رویه و سویه‌ای به‌جز پژوهش و فرهنگ را پیش چشم نخواهیم داشت. طبیعتا اگر نویسنده‌ای اثری با محوریت این دو اصل داشته باشد، آن کتاب در جایزه کتاب سال مورد داوری قرار خواهد گرفت. البته خط قرمز‌های خاصی هم داریم که مسلما شرکت‌کنندگان باید با رعایت آنها، به ارسال اثر بپردازند. به‌عنوان‌مثال، اگر کتابی علیه تمامیت جغرافیایی‌مان باشد، قاعدتا به آن توجه نخواهیم کرد. برعکسش هم وجود دارد، کما این‌که چند سال پیش کتاب کم‌برگی در حوزه جغرافیای سیاسی به جایزه راه‌یافت و به‌دلیل داشتن محتوای علمی و ارزشمند در حوزه سیاسی، به‌عنوان اثر برگزیده و شایسته انتخاب شد. یا همین‌طور، در برخی دوره‌ها، نویسندگانی داشته‌ایم که با وجود آن‌که شاید برخلاف برخی دیدگاه‌ها، انتظار نمی‌رفته که اثرشان برگزیده شود ولی درنهایت، کتاب به مرحله نهایی راه یافته است.
نویسنده: آزاده صالحی
در گفتوگوی «جام‌جم» با مدیرکل دفتر آبخیزداری؛
حسن روشن در گفت‌و‌گو ی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم»:
