حمل و نقل رایگان ؛ هزینه یا فایده؟

براساس این مصوبه، استفاده رایگان از مترو و اتوبوس‌های تندرو تا پایان مهرماه ادامه خواهد داشت و پس از آن ارائه خدمات رایگان به عموم شهروندان مجاز نخواهد بود و تخفیف‌ها باید براساس مصوبات مربوط اجرا شود. با این حال، پرویز سروری، نایب‌‌رئیس شورای شهر تهران معتقد است فایده رایگان ماندن حمل‌ونقل عمومی، به‌ویژه در کاهش استفاده از خودروهای شخصی، ترافیک و آلودگی هوا، بیش از درآمد حاصل از فروش بلیت است. 
روز گذشته اعضای شورای شهر در حالی با تمدید دوماهه خدمات رایگان حمل‌ونقل عمومی موافقت کردند که موافقان و مخالفان، هر یک از زاویه‌ای متفاوت به این سیاست نگاه کردند؛ گروهی آن را اقدامی حمایتی برای کاهش فشار اقتصادی بر مردم و حتی عاملی برای کاهش استفاده از خودروهای شخصی، ترافیک و آلودگی هوا دانستند و گروهی دیگر نسبت به تبعات مالی آن و احتمال آسیب به منابع و کیفیت خدمات حمل‌ونقل عمومی هشدار دادند. 
موافقان این طرح تاکید داشتند در شرایط دشوار اقتصادی، حتی هزینه‌های به ظاهر کوچک حمل‌ونقل نیز برای بخشی از خانوارها قابل ‌توجه است. مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورا، هزینه اجرای طرح را حدود ۶همت از بودجه بیش از ۳۰۰همتی شهرداری عنوان کرد و گفت: همین میزان نیز برای بسیاری از خانواده‌ها اثرگذار است. سیداحمد علوی، رئیس کمیته گردشگری شورا نیز با تاکید بر ضرورت توجه به حال مردم، تداوم حمل‌ونقل رایگان را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند در شرایط فعلی از فشار روانی و اقتصادی شهروندان‌بکاهد. 
در سوی دیگر، مخالفان ضمن تاکید بر ضرورت حمایت از مردم، مسأله تامین منابع مالی و حفظ توان ناوگان حمل‌ونقل عمومی را مطرح کردند. جعفر تشکری‌‌هاشمی رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل شورا هشدار داد که رایگان کردن خدمات بدون پیش‌بینی منابع پایدار می‌تواند در نهایت به کاهش کیفیت خدمات و فرسوده‌تر شدن مترو و اتوبوسرانی منجر شود. مهدی چمران، رئیس شورا نیز بر ضرورت تامین منابع جایگزین تاکید کرد و گفت هر هزینه‌ای که برای رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی اختصاص پیدا کند، در صورت نبود منبع جدید، باید از بخش دیگری از بودجه شهرداری حذف یا جابه‌جا شود. 

 

سامانه شهروندی در حال آماده‌سازی 
با وجود این اختلاف ‌نظرها، لایحه تمدید خدمات رایگان حمل‌ونقل عمومی با ۱۱رأی موافق تصویب شد و استفاده رایگان از مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی تا پایان مهرماه ادامه خواهد داشت. پرویز سروری، نایب‌رئیس شورای اسلامی شهر تهران در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به جزئیات این تصمیم تاکید کرد که مصوبه اخیر شورا با طرح اولیه رایگان ماندن حمل‌ونقل عمومی تا پایان جنگ متفاوت است و شهرداری در قالب لایحه‌ای، گروه‌های مختلف اجتماعی را مشمول استفاده رایگان یا تخفیف قابل‌ توجه کرده است. سروری درباره موضوع رایگان ماندن مترو و اتوبوس و تفاوت آن با خبرهایی که از رایگان بودن حمل‌ونقل عمومی تا پایان مهرماه منتشر شده است، می گوید: یکی از دلایل ادامه این وضعیت، آماده شدن سامانه شهروندی شهرداری است تا گروه‌های مختلفی که قرار است مشمول تخفیف یا استفاده رایگان شوند، در این سامانه ثبت شده و بتوانند از خدمات حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند. این تصمیم درحالی گرفته شد که نظر ما در شورا این بود، با توجه به شرایط موجود، حداقل تا پایان جنگ، روال قبلی ادامه پیدا کند و مترو و اتوبوس برای همه شهروندان رایگان باشد اما این پیشنهاد در نهایت به تصویب نرسید. 

 

اقدام امیدبخش  
رایگان شدن مترو و اتوبوس فراتر از حذف هزینه بلیت می‌تواند بر الگوی رفت‌وآمد شهروندان و میزان استفاده از خودروهای شخصی اثر بگذارد. کاهش هزینه سفر برای خانوارها، افزایش استقبال از حمل‌ونقل عمومی و در پی آن کاهش ترافیک و آلودگی هوا، از مهم‌ترین پیامدهای احتمالی این سیاست است. با این حال میزان اثرگذاری آن به کیفیت و ظرفیت شبکه حمل‌ونقل عمومی و همچنین نحوه تامین هزینه‌های این خدمات وابسته است. نایب‌رئیس شورای شهر تهران با تاکید بر آثار اجتماعی و شهری رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی می‌گوید: در شرایطی که تنش‌های سیاسی ادامه دارد و مردم با تورم، افزایش قیمت‌ها و مشکلات اقتصادی مواجه‌اند، ارائه چنین خدماتی می‌تواند اقدامی حمایتی و امیدبخش باشد. به گفته او، این حمایت تنها جنبه اقتصادی ندارد و می‌تواند از نظر روحی و روانی نیز برای شهروندان مؤثر باشد چراکه مردم در شرایط دشوار احساس می‌کنند مورد حمایت قرار دارند. 
سروری با رد این دیدگاه که رایگان شدن مترو و اتوبوس به‌دلیل کاهش درآمد بلیت توجیه اقتصادی ندارد، توضیح می‌دهد: بخش عمده هزینه حمل‌ونقل عمومی، حدود ۸۰ تا ۹۰درصد، از سوی مدیریت شهری تامین می‌شود و سهم درآمد بلیت حدود ۱۰درصد است. از این رو اگر رایگان شدن خدمات بتواند استفاده از خودروهای شخصی را کاهش دهد، منافع حاصل از کاهش ترافیک و آلودگی هوا می‌تواند به‌مراتب بیشتر از درآمد فروش بلیت باشد. 
او با اشاره به حمایت دولت از طرح‌های کاهش آلودگی هوا، از جمله توسعه تاکسی‌های برقی، تاکید می‌کند که کاهش آلایندگی و گسترش حمل‌ونقل عمومی نباید صرفا از منظر درآمد بلیت سنجیده شود و منافع آن در سطح ملی قابل توجه است. 

 

حمل و نقل رایگان در مسیر هدفمندی 
با پایان مهلت رایگان بودن عمومی حمل‌ونقل، سیاست مدیریت شهری به‌سمت حمایت هدفمند از گروه‌هایی می‌رود که توان مالی کمتری برای پرداخت هزینه سفر دارند؛ رویکردی که قرار است بخشی از مزایای رایگان‌سازی را برای اقشار نیازمند حفظ کند اما دیگر شامل همه شهروندان نخواهد شد. 
نایب ‌رئیس شورای شهر تهران با اشاره به لایحه جدید شهرداری می‌گوید: این لایحه دهک‌ها و گروه‌های مختلف اجتماعی را که از نظر مالی در مضیقه هستند، دربرمی‌گیرد و برای آنها تخفیف یا استفاده رایگان از حمل‌ونقل عمومی در نظر گرفته شده است. به گفته سروری، این طرح به‌معنای تحقق کامل پیشنهاد رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی نیست اما بخش قابل ‌توجهی از شهروندان_ به‌ویژه گروه‌های کم‌برخوردار_ از خدمات رایگان یا تخفیف‌های قابل‌ ملاحظه بهره‌مند خواهند شد. 
‌سروری با تاکید بر آن‌که از ابتدا معتقد بوده این سیاست باید دست ‌کم تا پایان جنگ ادامه پیدا کند، می‌افزاید: در شرایطی که تنش‌ها کاهش نیافته و فشار اقتصادی بر خانوارهای کم‌برخوردار بیشتر شده است، دلیلی برای بازگشت سریع به شرایط عادی وجود ندارد. با این حال با تصویب لایحه جدید شهرداری بعید است پس از دو ماه بار دیگر موضوع رایگان شدن کامل حمل‌ونقل عمومی مطرح شود. 
آن‌طور که او توضیح می دهد، اجرای طرح جدید نیازمند شناسایی و ثبت گروه‌های مشمول در سامانه مربوط است و آماده‌سازی این سامانه نیز ممکن است حدود دو ماه زمان ببرد. بنابراین منظور از «دو ماه» تمدید خدمات رایگان، لزوما ادامه رایگان‌سازی عمومی پس از این مدت نیست؛ بلکه در این بازه، زیرساخت لازم برای اجرای الگوی جدید حمایت از شهروندان فراهم خواهد شد.