مهار ایران آرزوی دست نیافتنی غرب

 مرور تجربه ۵۰ سال گذشته نشان می‌دهد اعمال یک تحریم مؤثر، نیازمند مجموعه‌ای از شرایط سخت‌گیرانه است؛ شرایطی که در اکثر موارد یا فراهم نمی‌شود یا تنها بخشی از آن محقق می‌گردد.

از نگاه یک تحلیلگر اقتصادی، سازوکار تحریم وقتی به حداکثر کارایی می‌رسد که کشور تحریم‌کننده انحصار کامل کالا یا خدمت هدف را در اختیار داشته و کشور هدف نیز فاقد امکان جایگزینی یا تأمین از مسیر‌های دیگر باشد، اما ساختار فعلی اقتصاد جهانی، مبتنی بر تنوع عرضه‌کنندگان، زنجیره‌های تأمین چندمبدأ و رقابت گسترده در تولید، عملا مانع شکل‌گیری چنین انحصار‌هایی است.

بر اساس تجربه ایران، کوبا، کره شمالی و حتی کشورهایی، چون ونزوئلا، اثرگذاری تحریم در بهترین حالت از مرز ۵۰ درصد فراتر نرفته است.

دلیل روشن است: کشور‌های هدف معمولا امکان تنوع‌بخشی به شرکای تجاری، جایگزین‌سازی کالا‌ها و ارتقاء ظرفیت تولید داخلی را دارند. ایران نیز طی چهار دهه گذشته شبکه‌ای از مسیر‌های حمل‌ونقل، روابط منطقه‌ای و مکانیزم‌های تجاری ایجاد کرده که از بروز «انسداد کامل» جلوگیری می‌کند.

از سوی دیگر، هر تحریم فراگیر دارای پیامد‌های معکوس برای طرف تحریم‌کننده نیز هست. وابستگی جهانی به انرژی، کود شیمیایی، گاز و مواد غذایی موجب شده هرگونه اخلال عمده در جریان این کالا‌ها تأثیر مستقیمی بر قیمت‌ها در اقتصاد‌های بزرگ بگذارد.

تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که هر بار محدودیت در عرضه انرژی شدت یافته، نخستین واکنش، افزایش هزینه حمل‌ونقل، تولید و حتی خرید‌های روزمره در کشور‌های غربی بوده است؛ بنابراین ظرفیت «تحمل تحریم» در طرف مقابل نیز محدود و زمان‌مند است.

جغرافیای ایران یکی از مزیت‌های کمتر برجسته‌شده در این معادله است. برخورداری از ۱۵ همسایه زمینی و دریایی، ایران را به یکی از متصل‌ترین کشور‌های منطقه تبدیل کرده است حتی اگر مسیر‌های دریایی دچار اختلال شود، شبکه‌های زمینی و هوایی منطقه—از پاکستان و عراق تا ترکیه، افغانستان، آسیای میانه و قفقاز—قابلیت جبران بخشی از محدودیت‌ها را دارند. به‌ویژه افزایش ظرفیت‌های لجستیکی در بنادر مختلف، امکان انعطاف‌پذیری بیشتری ایجاد کرده است. کشور‌های غربی به دنبال مهار و محدود کردن ایران هستند، اما این خواب آنها تعبیر نخواهد شد. 

از سوی دیگر، توسعه توانمندی‌های داخلی در حوزه‌هایی همچون دارو، تجهیزات نیروگاهی، تولید انرژی و صنایع پایه موجب شده اقتصاد ایران در بخش‌هایی از وابستگی تاریخی رها شود. تولید بیش از ۷۰ درصد دارو‌های موجود در بازار داخلی و ساخت بومی بخش عمده تجهیزات نیروگاهی نمونه‌هایی از همین مسیر است.

در مجموع، اگرچه تحریم‌ها بدون هزینه نیست و فشار‌هایی بر اقتصاد وارد می‌کند، اما تجربه چنددهه‌ای ایران نشان داده مجموعه‌ای از عوامل—از جغرافیا و ظرفیت تولید تا تنوع شرکای منطقه‌ای—عملا مانع تحقق یک «محاصره کامل اقتصادی» می‌شود. برای مدیریت شرایط فعلی، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، حفظ انسجام اجرایی، تقویت سازوکار‌های تجاری جایگزین و بهره‌گیری از فرصت‌های ایجادشده در اقتصاد ۲۰ منطقه‌ای است.