تجلی پیوند ناگسستنی ملیت و مذهب در آینه موسیقی؛
در جنگ تحمیلی سوم؛ نغمه ایمان و اراده در میدان حماسه
با بررسی موسیقی و سرودهای حماسی درمییابیم که این آثار هنری در بزنگاههای تاریخی تنها تجلی زیباییشناسانه از خلاقیت یک هنرمند نیستند، بلکه گاهی به زبانی مشترک برای بیان احساسات جمعی، تقویت اراده و شکلدهی به همبستگی اجتماعی بدل میشوند.
به گزارش جامجمآنلاین ازروابط عمومی رسانه ملی، در روزهایی که کشورمان با جنگ تحمیلی دیگری از سوی دشمنان امریکاییصهیونی روبهروست، نغمهها و شعرها میتوانند در کنار مردان میدان که با شجاعت در عرصه نظامی ایستادهاند، نقشآفرین باشند و حتی با اثرگذاری بر افکار عمومی، گامی جلوتر از میدان بردارند و به افزایش تابآوری جامعه در برابر بحران کمک کنند. تجربههای مختلف نیز نشان داده است که آثار موسیقایی و سرودهای جمعی، بهویژه زمانی که از دل احساسات واقعی هنرمندان و مطالبات جامعه برمیآیند، قادرند انگیزه مقاومت را در میان مردم تقویت کرده و به انسجام ملی یاری برسانند. در جنگ تحمیلی سوم نیز شاهدیم که هنرمندان با زبان موسیقی و شعر، نغمه حماسه حضور ملت و اقتدار جمهوری اسلامی ایران را طنینانداز و میدانها را پرشورتر کردهاند. در این روزها بسیاری از ترانهسرایان، خوانندگان و حتی مداحان با مردم همدل شده و آثاری متناسب با نیاز جامعه تولید کردند؛ آثاری که به دلیل پیوند با احساسات عمومی، میتوانند در حافظه جمعی ماندگار شوند. در این گزارش برای بررسی تأثیر موسیقی و سرودهای حماسی بر روحیه تابآوری و مقاومت جامعه، با جمعی از هنرمندان و کارشناسان این عرصه گفتوگو کردیم و دیدیم آنچه در تولیدات هنری مرتبط با جنگ بیشازپیش به چشم میآید، پررنگتر شدن پیوند میان هویت ملی و باورهای مذهبی است. این پیوند نقطهای است که عشق به ایران در کنار الهام از مفاهیم دینی و فرهنگ عاشورایی قرار میگیرد و ترکیبی میسازد که میتواند هم احساس تعلق ملی را تقویت کند و هم به مقاومت معنایی عمیقتر ببخشد.
طنین شجاعت با سرود همدلی
در روزهایی که سرود، نوحههای میدانی و موسیقیهای حماسی نقش پررنگی در تقویت تابآوری جامعه در جنگ تحمیلی سوم ایفا میکنند، روایت تازهای از جایگاه موسیقی در بازنمایی اتحاد ملی و مذهبی ایرانیان مطرح میشود. روایتی که بر ریشهدار بودن آواز جمعی در هیئتها و پیوند تاریخی سرود با فرهنگ عاشورایی تأکید دارد. در این نگاه، مداحیِ آمیخته با موسیقی و سرودهای جمعی، حاصل سالها تجربه زیسته مردم در هیئتهاست. این تجربهها امروز در میدان و رسانه به فریاد مشترک ایرانیان در اعلام انزجار نسبت به جبهه استکبار و دشمن صهیونیستی امریکایی بدل شده است. همزمان، فعالیتهای گستردهای نیز در حوزه تولید آثار موسیقایی انجام شده که شامل آفرینش قطعات حماسی و ملی و مذهبی و همکاریهای داخلی با چهرههای شناختهشده و نیز تولیدات مشترک منطقهای همچون سرود «اللهاکبر» و بازآفرینی «سأقاوم» میشود. کارنامهای شامل ۱۷ اثر تازه و رصد بیش از ۱۵۰ قطعه بیرونسازمانی، بخشی از این تلاشهای مرکز شعر، موسیقی و سرود صداوسیماست که در مصاحبه محسن صفاییفرد، رئیس این مرکز واکاوی جزئیات آن انجام شده است.
محسن صفاییفرد، رئیس مرکز شعر، موسیقی و سرود، درباره آنچه در جنگ تحمیلی سوم بهواسطه این دفتر رقم خورد و نیز نقش موسیقی در افزایش تابآوری و بازنمایی اتحاد ملی و مذهبی ایرانیان بیان کرد: برجستگی موسیقایی دفاع مقدس، در فراگیری مداحی بوده است؛ شکلی از مداحی که با موسیقی درآمیخته و در میدان، توسط مردم زمزمه و اجرا میشود. این موسیقی گاهی با شعرهایی همراه است که حالت تعاملی دارد و مردم با آن همخوانی میکنند.
وی افزود: من معتقدم سرود، بهمعنای آواز جمعی، نوعی از موسیقی است که نبض زنده این قالب در هیئتهای ما میتپد. ما در یک فرایند تاریخی، آواز جمعی را با ذکر مصائب حضرت سیدالشهدا و اهلبیت علیهمالسلام در هیئتها بهطور مداوم بهروز و تجربه کردیم و از آن تنفس گرفتیم. آنچه امروز بهصورت فریاد، آواز جمعی و ترنم ایرانیان در خیابان و رسانه به میدان آمده، حاصل یک زندگی و تجربه تاریخی در قالب سرود، نوحه و نهاد فرهنگی هیئت است.
صفاییفرد تصریح کرد: جمهوری اسلامی و موسیقی انقلابی از ابتدا در نسبتِ با یکدیگر بودهاند. موسیقی انقلابی، در قالبهایی همچون مداحی انقلابی و حماسی، از دفاع مقدس تا امروز، نوعی نسبت پدر و فرزندی با جمهوری اسلامی دارد. سرود قالبی است که در دوره جمهوری اسلامی احیا شده و خواهناخواه در یک رویداد بزرگ مانند این دفاع مقدس، که ایرانیان در برابر دو ابرقدرت امریکا و رژیم صیهونیستی ایستادگی کردند، این انتظار ایجاد میشود که سرود، شکوه و میراث عاشورایی را در جریان مقاومت ایرانیان بازتاب دهد.
رئیس مرکز شعر، موسیقی و سرود ادامه داد: بهاینترتیب، در شرایط جنگی و در این وضعیت خاص و میدانی، مداحی انقلابی البته میاندار است؛ اما درعینحال نوعی دوگانه در موسیقی نیز دیده میشود. موسیقیدانان برجسته انقلابی، چه جوان و چه پیشکسوت، در برابر موسیقیدانانی قرار گرفتند که در تمام این سالها از بازار موسیقی بهرهمند بودند، اما در این لحظه مردم را تنها گذاشتند. جماعت موسیقی متعهد و کسانی که دلبستگی واقعی به ایران و به تمام فرهنگ، اعتقادات و باورهای مؤمنانه مردم و این سرزمین داشتند، پای کار بودند و همچون نوحهخوانان و هیئتها از همان روزهای نخست، آثار ارزشمندی را تولید و منتشر کردند.
صفاییفرد توضیح داد: درواقع موسیقیدانانِ ساکت، خوانندگانِ خاموش و کسانی که عافیتپیشه کردند، در کنار شبههنرمندانِ دیگری قرار گرفتند که بیرون از ایران با جریان سلطه همسو شدند و برای هجوم به کشور هلهله کردند؛ بنابراین صحنه موسیقی در کشور به دو جریان کلی تقسیم میشود. یک دسته که شکل برجستهای پیدا کرد و به ترنم جمعی تبدیل شد، عبارت است از سرودمداحیها و موسیقی متعهد در میدان و رسانه و دسته دیگر جریان هنرمندان ساکت یا همصدا با دشمن.
علت توفیق موسیقیمداحیها در نبرد سوم
وی اضافه کرد: موسیقیمداحیهایی که در جنگ تحمیلی سوم تولید شدند، به موفقیت سرود «سلام فرمانده» بازمیگردد و همان میدان را به دست گرفت. شکل دیگر جبهه موسیقی در این ایام، موسیقیِِ تولیدشده توسط موسیقیدانان غیور، باوفا، متعهد و مؤمن است؛ چه در میان پیشکسوتان و بزرگان، چه در میان نامداران و چهرههای برجسته، و چه در میان هنرمندان جوان و خوشآتیه. این حضور بسیار آشکار و قابل مشاهده بود و نمونههای مشخصی نیز دارد.
صفاییفرد یادآوری کرد: در مرکز موسیقی رسانه ملی، ما وارد حوزه سرودِ مداحی نشدیم، اما در ساخت موسیقی با آهنگسازان مطرحی همچونهادی آرزم، حبیب خزاییفر و بهزاد عبدی همکاریهایی داشتیم و آثار ارزشمندی تولید و منتشر شد. در حوزه موسیقی باکلام نیز، علاوهبر کار برجستهای که در استانها انجام شد، بیش از همه با قطعه «یزله خیبرشکن» و سپس در همین جنگ اخیر با «یزله تنگسیر»، از هنرمند توانمند اکبر ابراهیمی در مرکز بوشهر، مواجه بودیم. آثار باکلام دیگری نیز در مرکز موسیقی تولید شد؛ ازجمله قطعه «الفبای شهادت» که در واکنش به شهادت مظلومانه دانشآموزان و معلمان مدرسه شجره طیبه در میناب ساخته شد.
رئیس مرکز شعر، موسیقی و سرود رسانه ملی متذکر شد: در میان قطعات متنوعی که برای شهدای مدرسه شجره طیبه ساخته شده و همگی ارزشمندند، و بیتردید همه این آثار جای خود را در دل مردم پیدا خواهند کرد؛ داوری شخصی من این است که کاری را که ما در مرکز موسیقی با صدای «امیر حقیقت» ساختیم، تا این لحظه بهترین اثر از نظر مضمون و حسوحال است. کارهایی که برای سوگ و شهادت رهبر شهیدمان انجام دادیم نیز از همین دستاند. این آثار واقعاً شایسته توجهاند؛ ازجمله قطعاتی که بهرام پاییز (زندهترین) و محمود صالحی (خون میجوشد) خواندند، همچنین قطعهای که محمدرضا موسوی با شعری از رهبر شهید (خورشید من) اجرا کرد. اثری که با همکاری مرکز خراسان و با شعری از اعظم سعادتمند تولید شد و آهنگسازی و اجرای آن را رضا دشتی برعهده داشت هم شایسته توجه است.
وی عنوان کرد: درمجموع فکر میکنم کارنامه مرکز موسیقی با تولید ۱۷ آهنگ و نماهنگ در مرحله اول دفاع مقدس سوم، کارنامهای پُرمایه است و تنوعی از مضامین، صداها، آهنگها و قالبها در این آثار قابل مشاهده است. در قالب سرود نیز ما دو کار مهم با هماهنگی عوامل بینالمللی و منطقهای در همان هفتههای نخست جنگ تحمیلی سوم انجام دادیم و تصور میکنم تاکنون چنین تجربهای در مرکز موسیقی صداوسیما سابقه نداشته است.
صفاییفرد گفت: در روزهای نخست جنگ، دوستان ما در یکی از گروههای سرود مطرح کشور در قم پیشنهاد اجرای اثری را دادند که برگرفته از یکی از موسیقیهای مقاومت منطقه بود. این اثر توسط آهنگساز یمنی، عبدالسلام القحوم، آهنگسازی شد و تنظیم آن را تنظیمکننده لبنانی، علی الموسوی، برعهده داشت. هنرمندان ما در گروه انوارالهدی قم این اثر را با شعری از مهدی حنیفه، خواندند. پیوند منطقهای در ساخت سرود «اللهاکبر» که بارها در شبکههای تلویزیونی پخش شد، نمونهای از همکاریهای هنری و موسیقایی است که در جنگ تحمیلی سوم تجربه کردیم و امیدواریم این پیوندها با محور مقاومت پررنگتر شود و به نمونههای متعددتر و درخشانتری برسد.
وی در حوزه سرود نوجوان نیز توضیح داد: در این بخش، بازسازی و بازنویسی یکی از ترانههای مشهور مقاومت اسلامی منطقه با عنوان «سأقاوم» انجام شد که بهصورت دوزبانه، عربی و فارسی، توسط گروه سرود راحیل اجرا شد و نماهنگ آن نیز بارها از شبکه امید و سایر شبکههای تلویزیونی پخش شد.
رصد ۱۵۰ قطعه جدید موسیقایی و تأیید برای پخش
رئیس مرکز شعر، موسیقی و سرود ادامه داد: یکی از اقدامات صورتگرفته در جنگ تحمیلی سوم، اشراف و رصد دائمی آثار برای پخش بود. بهگونهای که در مجموع حدود ۱۵۰ قطعه جدید از تولیدات موسیقی و سرود خارج از سازمان بررسی شد؛ شعر، موسیقی، اجرا و تمام نکات فنی هر اثر ارزیابی شد و پس از تأیید، در سامانه پخش موسیقی سازمان ثبت و مورد استفاده همکاران صدا، سیما و استانها قرار گرفت.
صفاییفرد تأکید کرد که البته موضوعات بر زمینمانده همچنان وجود دارد و مرکز موسیقی خود را مدیون خون عزیزان و شهدای این جنگ میداند. امیدواریم در آینده و بهتدریج بتوانیم آثار متنوعتری از چهرهها، خوانندگان، آهنگسازان و موسیقیدانان مختلف داشته باشیم.
احیای سرودهای ملی مذهبی
امیرحسین رضاییان، مسئول سرود مرکز شعر، موسیقی و سرود درباره نقش موسیقی و سرود در تقویت روحیه تابآوری و مقاومت در فضای جنگی بیان کرد: اگر به سابقه انقلاب اسلامی و دوران جنگ نگاه کنیم، میبینیم شبهایی که در مساجد و فضاهای عمومی سرود خوانده میشد، استقبال از حضور در جبهه بهطور محسوسی افزایش پیدا میکرد، بهگونهای که تعداد مشتاقان رفتن به جبهه گاهی چند برابر میشد. این یکی از ویژگیهای تهییج عقلانی و بهنگام موسیقی است. همچنین در برخی روایات آمده است که خواندن اشعار در میانه جنگ، موجب تهییج سپاهیان، انتقال حس پیروزی یا حتی شکست دشمن شده است.
وی تصریح کرد: موسیقی در موقعیتهای حساس کشورها به شکلگیری اتحاد کمک کرده است. سرود نیز بهدلیل جمعخوانی، گروهمحور و اتحادمحور بودن، در شرایط خاص مانند جنگ و نیاز به مقاومت، اثرگذاری بیشتری دارد. در فعالیتهای موسیقایی جنگ تحمیلی سوم نکته مهم این است که هنرمندانی مانند محسن چاووشی، رضا صادقی و… خودجوش وارد میدان شدهاند.
رضاییان بیان کرد: در جنگ تحمیلی اخیر که صحنه حق و باطل از این روشنتر نمیتواند باشد، هنر موسیقی نیز مانند بسیاری از هنرها به میدان آمده و اگر کسی در این شرایط وارد این میدان نشود، باید تعجب کرد.
مسئول سرود مرکز شعر، موسیقی و سرود ضمن اشاره به اینکه بسیاری از آثاری که هنرمندان عرصه موسیقی برای جنگ تحمیلی خواندهاند، ماندگار میشود، گفت: هر اثر موسیقایی یک بعد فنی و یک بعد محتوایی دارد. از نظر فنی و ملودی باید گیرا و مناسب سرود باشد. بهگونهای که دیگران هم بتوانند با خواننده همخوانی کنند. از نظر محتوا و شعر نیز باید برای مردم قابلفهم باشد، اما آنچه در این سالها دریافتهام این است که نگاه الهی و توجه به حضرت صاحبالزمان (عج) در ماندگار شدن و اثرگذاری یک کار، از همه مؤثرتر است، مانند سرود «سلام فرمانده» و یا قبلتر از آن، آثار صادق آهنگران یا آثار مهدی رسولی و محمود کریمی در همین دهههای اخیر که با ایمان قلبی تولید و خوانده شدهاند و جزو ماندگارترین سرودها و مداحیها هستند.
رضاییان اضافه کرد: میدان و بخش سخت جنگ از تلاش جبهه فرهنگی و جنگ نرم، تأثیر مثبت میپذیرد. اهالی موسیقی هم بخشی از این جبههاند و میتوانند تابآوری مردم را بالا ببرند و به خود میدان نیز قوت ببخشند. رزمندگان ما هم، مانند همه مردم، به خوراک فرهنگی نیاز دارند. آنان نیز از خیابانها و از فضای عمومی تغذیه فرهنگی میشوند، مانند شنیدن «حسبیالله» و «علاج» از محسن چاوشی که در جنگ تحمیلی سوم حتماً روی رزمندگان تأثیر دارد.
مسئول سرود مرکز شعر، موسیقی و سرود متذکر شد: آنچه در جنگ تحمیلی سوم در قالب سرودها و ترانهها شنیدهایم، بهویژه در پیوند با جنگ تحمیلی ۱۲روزه، تلفیق موفقی از حس ایرانی بودن، مذهبی بودن و نگاه مهدوی است. این تولیدات میتواند زمینهساز احیای سرودهای ملی مذهبی باشد که شاید تا امروز کمتر موردتوجه قرار گرفته بودند. البته این دو هیچگاه نه در محتوا و نه در واقعیت از هم جدا نبودهاند و شاید ما کمتر به این موضوع پرداخته و از پیامها و سخنان رهبر شهیدمان دور مانده باشیم.
وی تأکید کرد: جنگ تحمیلی سوم و شهادتها، پیوند ملیت و مذهب را پررنگتر کرد و جریانی که میخواست این دو را از هم جدا کند، ابتر ماند و روشن شد هر کس به دین خود متعهدتر باشد، وطندوستتر است.
صداقت هنرمند؛ رمز ماندگاری موسیقی مقاومت
میلاد عرفانپور، شاعر و ترانهسرا باور دارد که در همه سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از تحولاتی که در شعر ما و هنر ایران رخ داده، گره خوردن تام و ناگسستنی ملیت و مذهب بوده است. وی در خصوص این تحول و بروز آن در جنگ تحمیلی سوم و تولیدات هنری متأثر از آن، ازجمله شعر و موسیقی گفت: همه مواجهات ما در این ۴۸ سالی که از پیروزی انقلاب اسلامیگذشته، مواجهه با دشمنی بوده که همزمان با ایران و اسلام دشمنی کرده است. این دشمنان با ایرانی بودن ما و با روح صلحجو و ستمستیز ایرانیها مشکل دارند.
وی گفت: در چنین مواقعی هنر ما هم این دوگانه را در هر اثری که به دست شاعران و هنرمندان انقلابی طی سالها تولید شد، نشان داد. در آثار شاخص، این گرهخوردگی ملیت و دین، ایران و اسلام، کاملاً مشخص است و بنابراین امر تازهای نیست.
وی تصریح کرد: در جنگ رمضان، گروه خوردگی مذهب و ملیت در ایران روشنتر و تأکید بیشتری بر آن شده است. این اتفاق پیشازاین هم بوده، اما در این جنگ جلوه روشنتری پیدا کرده است. در همین ایام بهوضوح دیدیم که بسیاری از ایرانیهایی که شاید عرق مذهبی چندان پررنگی هم نداشته باشند، به دلیل علاقهای که به پرچم ایران، به تمامیت ملی و به هویت کهن خود دارند، وارد میدان شدند و از کشور دفاع کردند. شاعران نیز طی جنگ تحمیلی سومدر شعر خود همزمان به ایران و ارزشهای الهی و دفاعی که براساس سیره دینی خود انجام میدهیم، توجه نشان دادند.
عرفانپور یادآوری کرد: بازنمایی حقیقت دشمن در بزنگاههایی مانند جنگ در قالب اثر هنری، میتواند تبیینگر باشد و تابآوری مردم و مقاومت آنها را بیشتر کند و موسیقی یکی از فراگیرترین و کاربردیترین هنرها برای پذیرفتن چنین نقشی در بحرانهاست.
شاعر «پاییز بهاری است که عاشق شده است» افزود: شعرهای زیادی پیش از جنگ تحمیلی سوم با مضمون مقاومت و وطن سروده شده بود و در قریب به ۶۰ روزی که از جنگ تحمیلی سوم میگذرد نیز همچنان شعرهای بسیاری سروده میشود. بهگونهای که شاید هزار شعر قابلارائه توسط شاعران فعال کشور در مدت جنگ تولید شده باشد. حتی برخی جریانهای شعری که معمولاً نسبت به اتفاقات روز واکنش سریع نشان نمیدادند، این بار وارد میدان شدند. بااینحال همچنان میتوان از برخی بزرگان شعر امروز گلایه داشت که در این آزمون حضور جدی نداشتند و پایکار نیامدند.
وی متذکر شد: برخی از اهالی شعر و ادب نهفقط در حوزه شعر، بلکه حتی در موضعگیریها و مصاحبهها نیز آنچنانکه انتظار میرفت، حاضر نشدند تا از میهن خود دفاع کنند. درحالیکه در این روزها حق و باطل، دشمن و دوست کاملاً مشخص شده و سخن از دفاع از کیان ایران و عزت ملی ماست. متأسفانه برخی از افراد هنوز پایکار نیامدهاند. بااینحال قاطبه جریان شعر کشور امتحان خود را بهخوبی پس داده و در میدان حاضر شده است.
عرفانپور تأکید کرد: بخشی از این شعرها و ترانههایی که در جنگ تحمیلی سوم شکل گرفته، به موسیقی تبدیل شده و آثار فراوانی در حال تولید و انتشار است. این آثار در گونههای مختلفی شکل گرفتهاند و شامل آثاری میشود که با فضای مداحی و هیئت پیوند خوردهاند و نمونههایی را در برمیگیرد که در قالب موسیقیهای بهروز و حتی موسیقیهای غربی تعریف میشوند. همچنین در قالب موسیقی ایرانی نیز شاهد آثار خوبی هستیم.
این شاعر و ترانهسرا اظهار کرد: آنچه انتظار داریم این است که خوانندگان که درواقع صدای شعر هستند، بیش از این در میدان حضور پیدا کنند.
وی ادامه داد: باید از خوانندگان باغیرت و وطندوست و پایکاری همچون محسن چاوشی که هنرمند سال انقلاب شد و غلامرضا صنعتگر تشکر کنیم و همچنین از دیگر خوانندگانی که در این روزها در کنار ایران عزیز ایستادهاند. در میان نوازندگان نیز بهطور ویژه از علی قمصری تشکر میکنم که با حضور در کنار نیروگاه و اجرای موسیقی، تصویری ماندگار خلق کرد. امیدوارم همه ما بتوانیم در بزنگاههایی مانند جنگ آنگونه که باید تکلیف خود را ادا کنیم.
در ادامه نویسنده کتاب «پادشهر» درباره رمز ماندگاری آثاری موسیقایی که در جنگ عرضه شد، گفت: ماندگاری اثر هنری دو بعد دارد. یک بعد فنی است؛ یعنی اثر برای ماندگاری از نظر ساختار، تنظیم و پرداخت هنری در وضعیت مطلوب و باکیفیت باشد. این شرط لازم برای یک اثر قابلاعتناست، اما بعد دوم که روح اثر است حتی از بعد فنی مهمتر به نظر میرسد. روح اثر زمانی موجب ماندگاری میشود که نشان دهد این قطعه موسیقی از جان هنرمندی برآمده که نسبت به موضوع اثر معتقد است و به آن عشق میورزد. اگر این صداقت عاطفی و باورمندی در اثر دیده شود و هنرمند بدون هیچ غرض دیگری جز ادای تکلیف و بیان آنچه در جان او شکل گرفته، اثر خود را خلق کند، همین صداقت و تکلیفگرایی سبب میشود اثر در ذهن و دل مخاطبان ماندگار شود.
شعرها ارادهها را پولادین و میادین را شلوغ میکنند
محمدمهدی سیار، شاعر و ترانهسرا که قطعه «بیعت سرخ» را در جنگ تحمیلی سوم سرود و با صدای سیدصادق آتشی پخش شد، درباره تأثیر هنر موسیقی و شعر در افزایش روحیه و استقامت مردم اظهار کرد: جنگ رمضان، جنگی ترکیبی و جنگ ارادههاست و آن ملتی پیروز خواهد شد که ارادهای مستحکمتر داشته باشد. اراده را کلمات میسازند. درواقع جملهها، ابیات و فرهنگ، اراده را استحکام میبخشند. انسان وقتی جملهای را میشنود که او را قوی میکند، ارادهاش را بالا میبرد و او را محکم میسازد، درواقع میتواند پیروز شود.
وی تصریح کرد: در جنگ روایتها پیروزی، بیش از آنکه به تجهیزات و سلاح متکی باشد، به تفسیری وابسته است که ما از واقعه داریم. تفسیر ما از واقعه، پیروزیمان را مشخص خواهد کرد. این تفسیر را هنرمندان، شاعران و اهل اندیشه و اهل کلمه میسازند. ما اکنون در تاریخ، این را بهروشنی میبینیم که مثلاً امام حسین (ع) با وجود شهادت خودشان و همه یارانشان، با اینکه بزرگترین مظلوم تاریخاند، بزرگترین پیروز تاریخ هم هستند. این پیروزی از کجا بهدستآمده؟ در کلمات و فرهنگ و تبدیل یک فرد مظلوم و شهید به نماد پیروزی برای کسانی که پیرو او هستند. این نکته نشان میدهد که در این جنگی هم که اکنون در حال رخ دادن است نیز اهمیت هنر و اندیشه بسیار زیاد است.
سیار اضافه کرد: کسانی که خود را در دل یک حادثه تاریخی عظیم میبینند، با شکستهای جزئی و حتی شکستهای عظیم و با شهادتهای بزرگ، نهتنها درهم نمیشکنند، بلکه از این حادثه محکمتر و ارادهشان پولادینتر میشود و همین است که پیروزی را میسازد. واسطه این پیروزی، واسطه این پولادین شدنها به نظر من هنر است؛ یعنی چیزی که میتواند آن اندیشه را در جان مخاطب خود درونی کند.
نویسنده کتاب «دادخواست» تأکید کرد: ممکن است ملتی بسیار والا و متعالی باشند، اما این حقیقت در زبانشان جاری نشود، در گوششان شنیده و تکرار نشود. اینجاست که شعر و شعار نقش جاری کردن اعتقادهای باطنی و بنیادین را بر زبان و گوشها ایفا میکنند و این اعتقادهای باطنی را به آتش تبدیل میکنند و اینجاست که این آتش، هرچه بیشتر، گرمتر میشود و میدانیم که وقتی شعرهای بهتر و نغمههای قویتر تولید میشود، مردم هم دور این نغمهها و شعرها جمع میشوند و میدانها شلوغتر میشود.
این شاعر گفت: درواقع محتوای آثار ادبی و حالوهوای آنها، این حس را القا و این حقیقت را بیان میکند که میان مذهب و ملیت، عشق به میهن وجود دارد و حالا در این اشعار تجلی پیدا کرده است. به نظر میرسد این پیوند ناگسستنی تا امروز مغفول مانده یا چندان برجستهسازی نشده است. در تاریخ ما، برخی سعی کردهاند شکاف و گسستی میان ایده ملیت و ایده دینی ایجاد کنند و این شکاف را گسترش دهند، اما اکنون وضعیت بهگونهای پیش رفته که هیچکس نمیتواند دم از امر ملی و ایده ملی بزند، اما در آنسوی ماجرا در کنار امریکا و اسرائیل بایستد. کسی که حقخواه باشد امروز باید در کنار این مردم و در کنار جمهوری اسلامیبایستد. جمهوری اسلامی و ملت ایران امروز از یکدیگر نیرو میگیرند و استقامت میکنند.
سیار متذکر شد: چیزی که مردم را محکم و استوار میکند، فریادهای دینی و فریادهای متصل به فرهنگ عاشورایی و اهلبیتی است. اینجاست که دیگر کسی نمیتواند بگوید من با ایران هستم، اما با این مردمِ حاضر در خیابان نیستم. اصلاً ایران، جز مردمش، جز نظامش و جز پرچمش، اکنون هویت دیگری ندارد و همه کسانی که به هر یک از این ارکان حمله میکنند، درواقع به هر دو با هم حمله میکنند.
هنر به مقاومت مردم سندیت میبخشد
هادی حسنبیگی که در ایام جنگ تحمیلی سوم خوانندگی «ایران من» و «مشت گره کرده» را برعهده داشته است، درباره جایگاه موسیقی و سرود در تقویت روحیه تابآوری و مقاومت توضیح داد: کار هنری، عنصری جداییناپذیر از جامعه است و کشور ما که دارای تمدنی کهن است، همواره با بهرهگیری هنرها و ساختارهای فرهنگی معنا پیدا میکند.
در طول تاریخ و بزنگاههای مختلف نیز ثابت شده است که هنر و تولیدات فرهنگی و هنری تأثیر بسیاری بر روحیه مردم و سازوکار فکری آنها دارند، بهویژه در زمان جنگ که کشورها به اتحاد میان مردم بیشتر نیاز دارند، تولیدات هنری و فرهنگی میتوانند عامل استقامت و انسجام ملتها شوند.
وی تصریح کرد: در جنگ تحمیلی سوم صداهایی که تابهحال شنیده نمیشدند یا حتی جرئت عرضه نداشتند، در حمایت از کشور بلند شدند و در مواردی حتی مارپیچ سکوتی که برخی گرفتارش بودند، شکسته شد و دقیقاً همین صداها بودند که بر تابآوری و امیدواری مردم اثر گذاشتند و در تجمعات شبانه مردم میبینیم، آثار موسیقایی که در جنگ تحمیلی سوم تولید شده مورد اقبال گروههای سنی گوناگون قرار گرفته است و همه با آن همخوانی میکنند.
در ادامه حسنبیگی درخصوص ماندگاری این آثار حماسی در خاطره جمعی مردم و تکرار تجربههای موفق گذشته گفت: همواره گفتهاند سخنی که از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند. درباره تولیدات هنری و موسیقی نیز همین شرایط وجود دارد. آن کسی که بدون هیچ چشمداشتی، به خاطر دفاع از ایران پا پیش میگذارد و اثر هنری خود را در ایام جنگ عرضه میکند، حتماً میتواند به دل مردم راه پیدا کند و ترانه و آهنگش در اذهان ماندگار شود.
وی ادامه داد: این هنرمندان فقط برای ادای وظیفه و ادای دین به میدان و مردم این آثار را تولید میکنند. همانطورکه بسیاری از آثار موسیقی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی هشتساله نیز ماندگار شدند، تولیدات موسیقایی این روزها هم ماندگار میشوند.
حسنبیگی تأکید کرد: هنرمند برای تولید اثر حسوحال روز مردم را در نظر میگیرد و آنچه در جنگ تحمیلی سوم از سوی اهالی موسیقی تولید شده، درواقع پاسخی به مطالبه روز مردم است. احساسات و مطالبات مردمی توسط هنرمند حس میشود و با توجه به سلیقه و استعداد هنری خود یک خروجی در قالب هنری ارائه میدهد و زمانی که خواست جامعه استقامت در برابر دشمن و دفاع از کشور است، طبیعتاً هنرمند نیز مطابق با همین نیاز اثر تولید میکند و به احساسی که در جامعه وجود دارد با تولید محصول هنری سندیت میدهد و احساسات مردم در بستری خلاقانه دیده و شنیده میشود. به همین جهت تولید اثر هنری در مواقعی مانند جنگ یک ضرورت اجتماعی نیز هست و اتفاقاً جامعه نیز آن را مطالبه میکند.
در ادامه حسنبیگی عنوان کرد: من معتقدم که هنرمندان میتوانند گاهی جلوتر از میدان باشند و جریانساز شوند. بهعنوان نمونه دیدیم که محسن چاوشی با آهنگ «حسبیالله» چطور به دفاع از وطن و اعلام انزجار از حمله دشمن به ایران پرداخت. این اثر بهشدت به دل مخاطب نشست و حتماً در حافظه جمعی ماندگار خواهد شد. قطعاً مردان میدان نیز این صدا را که صدای ملت بود، شنیدند و اثرگذاری آن را دریافت کردند.
نواهای حماسی ظرفیت ماندگاری دارند
سیدمحمدرضا نوشهور، مداح اهلبیت علیهمالسلام نیز درخصوص تولید آثار تلفیقی از موسیقی حماسی و رجزخوانی خاص ایام جنگ با مداحی و نوحههای اعتقادی و مهدوی در جنگ رمضان توسط مداحان و ذاکران اهلبیت علیهمالسلام عنوان کرد: خوشبختانه هم شاعران و هم مداحان، واقعاً ایدههای بسیار خوبی برای تولید اثر در جنگ تحمیلی سوم داشتهاند و بسیار هنرمندانه کارهای تلفیقی انجام دادهاند که جریانی تازه را در فضای جنگی به راه انداخته است. این کار هم برای نسل قدیم حالوهوای خاطرهانگیزی دارد و هم نسل جدید را با سبک و سیاق گذشته آشنا میکند. شعرا و مداحان در آثاری که طی جنگ رمضان ارائه دادند، فضای امروز کشور را با کارهای اعتقادی خود تلفیق کردهاند و اقدام بسیار مثبت، ارزشمند و هنرمندانهای بود که واقعاً هم به دل مردم نشسته است.
نوشهور ادامه داد: بنده اخیرا یک کار احساسی برای عزاداری رهبر شهید خواندم، اما حماسههایی که حاج مهدی رسولی، حاج حسین طاهری و حاج محمود کریمی و دیگر مداحان تولید کردهاند، واقعاً اثرگذار بوده است. این آثار در تقویت حس همبستگی بسیار مؤثر بودهاند. بهگونهای که فضایی را ایجاد کرده تا مردم در تجمعات شبانه از این آثار استفاده کنند و این مدت هم دیدیم که مردم در کنار هم میایستند، در میدانها شعار میدهند و بهصورت دستهجمعی این مداحیها و سرودهای حماسی و انقلابی را میخوانند. به نظر من این صحنهها بسیار زیباست و اتفاق بسیار خوبی رقم خورده است.
وی تأکید کرد: تولید بهنگام این آثار و متناسب با نیاز جامعه به نظرم اثربخشی آن را بیشتر کرده است. شاید در سالهای گذشته یا روزهای قبل از جنگ، چنین کارهایی تولید شده بود، اما چندان شنیده نمیشد. من معتقدم اثری که در زمان خودش تولید شود، قطعاً تأثیر عمیقتری دارد و در اذهان ماندگار میشود، چراکه درواقع پاسخی به مطالبه جامعه است و اقتضای جنگ این است که چنین آثاری شنیده شود.
این ذاکر اهلبیت علیهمالسلام یادآوری کرد: مداحیهای حماسی-انقلابی مانند «بزن که خوب میزنی» از حاج مهدی رسولی یا «اللهاکبر» با نوای حسین طاهری و دیگر آثاری که دوستان خواندهاند، واقعاً در حافظه مردم ماندگار خواهند شد. چند دلیل هم برای این موضوع در ذهن من هست. نخست اینکه این تولیدات بهموقع و در زمان نیاز جامعه تولید شدهاند؛ دوم اینکه به نظرم اخلاص آقایان مداح در این کار بسیار مهم بوده است. وقتی کاری با اخلاص خوانده شود و صاحب اثر صرفاً به دیدهشدن نیندیشد، اثر آن فراگیرتر میشود. در این نوع تولیدات باید برای خدا کار کرد تا خدا به آن نگاه کند تا دیده شود.
نوشهور متذکر شد: به همین دلیل من فکر میکنم آثاری مانند «بزن که خوب میزنی»، «ای میهن خدایی» و بسیاری از کارهای دیگری که این روزها تولید شدهاند مثل تولیدات خاطرهانگیز و ارزشمندی که در دفاع مقدس هشت ساله و پیروزی انقلاب بین مردم فراگیر شد ازجمله «ممد نبودی» از حاج غلام کویتیپور، در حافظه جامعه ایران ماندگار خواهند شد و اگر خدا بخواهد، نواهای حماسی-انقلابی جنگ رمضان نیز این ظرفیت را دارند.
این مداح در پاسخ به پرسشی درباره احیای سرودهای ملی، میهنی و مذهبی در جنگ تحمیلی سوم توضیح داد: این سرودها پیشتر هم تولید میشد و من به اقداماتی که این روزها صورت میگیرد، احیا نمیگویم، بلکه بهواسطه جنگ رمضان توجه بیشتری به تولید چنین سرودها و نواهایی میشود. در اوایل انقلاب نیز آثاری مانند «ایران ایران» با صدای مرحوم رضا رویگری توانستند کارکرد مشابهی داشته باشند.
وی اضافه کرد: ایده جالبی که در این دوره شکل گرفته بهروزرسانی سرودهای حماسی انقلابی خاطرهانگیز دهههای قبل با مضامین روز است. بازخوانیها واقعاً مورد اقبال مردم قرار گرفته و من هم چند نمونه از این سرودها را بازخوانی کردهام. چنین نواها و سرودهایی حس مردم را بهتر درگیر میکند و بیشتر هم به دلشان مینشیند.
نوشهور بیان کرد: با بازخوانیهای سرودهای قدیمیتر، یک بار دیگر آثار ارزشمند حماسی و انقلابی ما سرزبانها میافتد. همه این روزها تلاش میکنند نقشی در جنگ رمضان و دفاع از کشور داشته باشند. ما سردارهای عزیزی داریم که در خط مقدم جنگ قرار دارند و در بستر نظامی میدرخشند. در فضای غیرنظامی و اجتماعی به نظرم فرماندهان خط مقدم، مداحانی هستند که میدانداری میکنند. دوستان ما بیش از ۶۰ شب است که کف خیابانها فرماندهی میکنند و در جنگ نرم نقشآفرین هستند. تلاش آنها حتماً روی حسوحال مردم و تابآوری آنها در هنگامههای سخت مؤثر است و امیدوارم عاقبت همه این عاشقان ختم به شهادت در رکاب امام زمان (عج) شود.
