قهرمان در درون آدم‌هاست

با این نویسنده و کارگردان درباره فیلم جدیدش به گفت‌وگو نشستیم.

ایده «کمدی انسانی» از کجا شکل گرفت؟

من هیچ وقت در مورد قصه‌هایی که نوشته‌ام، نمی‌توانم به عقب برگردم و از خودم بپرسم چه شد و ماشه چکان ذهنی که دومینوی نوشتن را پیش برد، چه بود؟ همه چیز در ناخودآگاهم اتفاق می‌افتد و بسیاری از اوقات بدون خبر قبلی احساس می‌کنم ذهنم به تسخیر سوژه‌ای درآمده که بجز از راه نوشتنش فراغتی نمی‌توانم بیابم.

از حال و هوای فیلم برمی‌آید که مقوله زمان و موقعیت تاریخی وقوع قصه از مبناها و نکته‌های کلیدی فیلم است. دلیل انتخاب این چهار دوره زمانی چه بود؟

«کمدی انسانی» فیلمی بیوگرافیک است؛ یعنی داستانش پیرامون زندگی یک فرد است. از آنجا که هر زندگی‌ای در ادوار و دهه‌های مختلف امتداد می‌یابد، داستان این فیلم هم در چند دهه رخ می‌دهد و این به معنای تاریخی بودن داستان نیست. گرچه برای نشان دادن هر دوره، تصاویر باید منطبق با حال و هوا و فضای آن دهه باشد؛ از بافت‌های معماری و لباس گرفته تا اشیای صحنه و رخدادهای اجتماعی ویژه آن مقطع زمانی. با همه اینها «کمدی‌انسانی» یک فیلم جامعه‌شناختی است نه تاریخی، حتی می‌توانم بگویم بیشتر روان‌شناختی است. از همین زاویه رشد یک پسر در خانواده، مدرسه، جامعه و... را می‌بینم و او را تا بزرگسالی همراهی می‌کنیم.

هر دهه از زندگی این مرد می‌توانست ایده و طرح یک فیلم مستقل باشد؟

از این حیث که هر دهه داستان خود را دارد بله، ولی در کمدی انسانی در داستان هر دهه مانند دانه‌های زنجیر در ادامه و استحکام قصه قرار می‌گیرند.

به نظر شما یک جامعه به قهرمان نیاز دارد و آیا قهرمان باید خودساخته باشد؟

جامعه مسلما به قهرمان نیاز دارد، اما قهرمان واقعی نه شمایل‌های پوشالی و تندیس‌های توخالی که این و آن برای پیشبرد اهداف سیاسی و مهم‌تر از آن اقتصادی می‌سازند. می‌گویم اقتصادی و منظورم ساخت قهرمان در سینما نیست که به بت‌های ذهنی جوانان تبدیل می‌شوند. به نظرم هر شخص باید قهرمان جهان شخصی خودش باشد و جامعه به تعداد آحاد مردمش قهرمان داشته باشد.

دلیل انتخاب این همه بازیگر شناخته شده در فیلم‌تان چیست؟

معیارم در انتخاب بازیگران نزدیکی آنها به نقش و نیز توانایی‌های حرفه‌ای آنها بود. خوشبختانه تیم بازیگری «کمدی‌انسانی» بسیار قدرتمند و در عین حال همگن و همسنگ ظاهر شده و یکدستی بازی آنها از امتیازات فیلم است. به هر حال قرار گرفتن چهار نسل بازیگری در کنار هم جذابیت و در عین حال سختی‌هایی دارد. جذابیتش در وهله نخست استفاده از بهترین بازیگرانی بود که هر کدام تجربه‌های خاص خود را در این سال‌ها اندوخته‌اند و به خاطر نوع زیست متفاوتی که به دلیل تعلق به دهه‌های خاص دارند، نحوه حضورشان با یکدیگر متفاوت است و سختی کار این بود که باید حواسم جمع بود تا بازی متوازنی از آنها بگیرم.