26 مرداد 26 سال قبل در ادبیات

حال سوال این است که ادبیات چقدر توانسته است دین خود را به این آزادگان ادا کند؟ ادبیات چقدر توانسته بازتاب دهنده خاطره تلخ و شیرین آزادگان در زندان‌های رژیم بعثی باشد و ملایمات و ناملایمات آن روزها را بازتاب دهد؟

در سال‌های اخیر، خاطره‌نگاری و نوشتن داستان‌هایی درباره روزهای اسارت، بسیار بیش از سال‌های بعد از پایان جنگ، مورد توجه قرار گرفته است تا آنجا که حتی در سال‌های اخیر نه‌تنها بسیاری از خاطرات اسرای ایرانی منتشر شده، بلکه شاهد چاپ خاطرات اسیران عراقی هم بوده‌ایم.

مروری بر مهم‌ترین آثار

گلعلی بابایی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات دفاع مقدس در مروری بر مهم‌ترین آثار مرتبط با خاطرات اسرا به خبرنگار ما می‌گوید: «رمل‌های تشنه» نخستین کتابی بود که از روزهای اسارت می‌گفت. این کتاب به قلم جعفر ربیعی است که سال 64 از زندان‌های عراق آزاد شد و اولین کتاب درباره خاطرات اسرای ایرانی محسوب می‌شود که سال 69 منتشر شد. رمل‌های تشنه، کتابی جذاب و خواندنی است که نویسنده هم حال و هوایش در اسارت را گفته و هم فضای اردوگاه‌های عراق را نشان داده است.

بابایی ادامه می‌دهد: اثر دیگر در این زمینه، کتاب خاطرات زنان اسیر به قلم خانم خدیجه میرشکار، همسر شهید حبیب شریفی فرمانده وقت سپاه سوسنگرد و اولین فرمانده شهید جنگ بود. این نویسنده و پژوهشگر در ادامه بیان می‌کند: بعد از سال 69 که اسرا آزاد شدند موج جدیدی در نوشتن خاطرات اسارت به راه افتاد و بسیاری از اسرا خاطراتشان را نوشتند. کاری به کیفیتش نداریم، ولی به هر حال این خاطرات چاپ شد.

بابایی از کتاب‌های «پایی که جا ماند» و «زندان هارون الرشید» به عنوان موفق‌ترین آثار در زمینه خاطرات دوران اسارت یاد می‌کند.

او با تاکید بر این‌که در این زمینه با تنوع آثار مواجه بوده‌ایم، خاطرنشان می‌کند: از کتاب باید در حد کتاب انتظار داشت. باید این کتاب‌ها به قالب‌های دیگر هنری مثل فیلم، سریال و تئاتر تبدیل شود تا برد بیشتری داشته باشد.

این نویسنده و پژوهشگر که سابقه مدیریت دفتر ادبیات بنیاد حفظ آثار را در کارنامه دارد، می‌افزاید: ‌یک سری از آزادگان هم شاید باشند که خاطرات خاصی داشته باشند و روزی به صورت خودجوش بخواهند آن خاطرات را بنویسند. بنابراین ممکن است شاهد تولد شاهکار دیگری مانند «پایی که جا ماند» در این زمینه باشیم.

بابایی درباره خاطرات اسرای عراقی نیز چنین بیان می‌کند: جمع‌آوری و انتشار خاطرات اسرای عراقی موجی بود که آقایان مرتضی سرهنگی و هدایت‌الله بهبودی در دفتر ادبیات مقاومت طی سال‌های اخیر راه انداختند. آنها به اردوگاه‌های اسرای عراقی سر می‌زدند و خاطرات آنها را ضبط می‌کردند. خاطرات استخراج و چاپ شده این اسرای عراقی برای تاریخ شفاهی و تاریخ جنگ ما مفید بوده است و ما بعد از انتشار اینها فهمیدیم در پشت خاکریز عراقی‌ها چه خبر بوده است.

ضرورت ورود نویسندگان

نصرت‌الله محمودزاده، نویسنده، پژوهشگر و داور بسیاری از جشنواره‌های دفاع مقدس نیز به جام‌جم می‌گوید: در زمینه ادبیاتی که به آزادگان و دوران اسارت می‌پردازد، باید گفت آثاری که شاخص شد بیشتر بر رفتارهای فردی اسرا (چه عراقی و چه ایرانی) تمرکز داشت. اگر دقت کنیم می‌بینیم رفتارهای جانبدارانه که رژیم بعث با اسرای ما داشت، در این خاطرات برجسته شده است.

او می‌افزاید: متاسفانه ما در آثار ادبی، آن نگاه‌های انسانی را که فرد در هر شرایطی می‌تواند داشته باشد و برجستگی اسرای ما بوده، پرداخت عاطفی نکرده‌ایم و بیشتر اکشن عمل کرده‌ایم.

محمودزاده اضافه می‌کند: دیگر وقت آن رسیده از ادبیات روزمره خارج شویم و به ادبیات پایداری به شکل جدی بپردازیم.

این نویسنده که برخی عملیات‌ها را در دوران دفاع مقدس از نزدیک تجربه کرده و درباره آنها کتاب منتشر کرده است، با تاکید بر این‌که نیاز است روی نویسندگانی در این زمینه سرمایه‌گذاری صورت بگیرد، ادامه می‌دهد: ما در آثارمان بیش از وقایع مهم، اسیر را محور نوشتن قرار دادیم.

او ادامه می‌دهد: ما در جشنواره‌های مختلف که با داوران بحث می‌کردیم، می‌گفتیم اگر به دید یک نویسنده حرفه‌ای نگاه کنیم می‌توانیم 200 صفحه از کتاب‌های خاطرات اسرا را حذف کنیم و هیچ خللی هم از نظر حرفه‌ای وارد نشود. چون یک نویسنده حرفه‌ای ننوشته و خاطره نگار که خودش در وقایع حضور داشته، دلش نمی‌آید حذف کند. اما اگر این خاطرات و آثار را در نگاه وسیع ادبیات پایداری ماندگار ببینیم، دیگر نمی‌توان این نگاه‌های شخصی را نگه داشت.

او با طرح پرسش‌هایی بیان می‌کند: آیا نویسنده‌ای که ماجراهای اسارت برایش اتفاق افتاده، یک نویسنده حرفه‌ای است؟ آیا به صلاح است سوژه‌های بکر را این طور تحویل جامعه بدهیم؟ آیا به صلاح است برای سال‌های بعد که دیگر ما نیستیم آیندگان براساس این روایت ها، واقعیت را بفهمند؟

این نویسنده و پژوهشگر تاکید می‌کند که در این زمینه، نکات برجسته اسارت باید مدنظر قرار بگیرد نه خاطرات نویسنده. به اعتقاد محمودزاده، خاطرات و آثار درباره اسارت یا به قلم اسرا نوشته شده و پر است از خاطرات ریز و درشت که حذف آنها ضربه‌ای به اثر وارد نمی‌کند و از طرف دیگر نویسندگان حرفه‌ای کمتر به این حوزه ورود کرده‌اند.

او با تاکید براین که باید پیوندی در این دو زمینه رخ دهد، می‌گوید: چند نویسنده حرفه‌ای باید ورود کنند و از خاطرات اسرا آثاری ماندگار بنویسند. از طرفی سفارش‌نویس‌ها هم نباید تجاری برخورد کنند و کیلویی بنویسند.