دستبافته‌های اعجاب‌انگیز عشایری

بافتنی‌ها بخش اعظم صنایع دستی بختیاری‌ها را تشکیل می‌دهد. بخش اعظم بار تنوع صنایع دستی این قوم هم بر عهده همین بافت‌هاست. بافت‌هایی که صددرصد توسط زنان تهیه می‌شود، یعنی تمام مرحله‌های تهیه مواد اولیه و بافت آن توسط زنان و دختران انجام می‌شود. چنان که تقریبا اغلب بانوان بختیاری از این بافتنی‌ها سررشته دارند. در محل زندگی بختیاری‌ها، بافته‌های دستی متنوعی وجود دارد که عشایر آنها را با استفاده از مواد اولیه تهیه شده از طریق دام‌هایشان درست می‌بافند. آنها بر مبنای مشخصات محیط زندگی‌شان، محصولات متنوع و متعددی تولید می‌کنند که برخی از آنها را در مطلب پیش رو مرور کرده‌ایم.

قالیبافی

فرش بختیاری با نقش کاملا ویژه و متفاوت خود در میان فرش‌های ایرانی مشخص است. قالی‌های بختیاری به طور عمده دارای گره ترکی و معمولا دو پوده است. در این نوع بافت، نخ خامه از روی دو تار مجاور به عقب رفته و بعد از دور زدن تارها از زیر قسمت کمانی روی تارهای بیرون آمده به سمت بالا کشیده می‌شود و سر آن را قیچی می‌کنند و بعد از هر ردیف بافت، دو پود روی قسمت‌های بافته شده قرار می‌دهند و با کلکیت (دفتین) آن را می‌کوبند. معروف‌ترین نوع قالی‌های بختیاری، قالی‌هایی موسوم به «بی‌بی‌بف» است. که هم از نظر ابعاد و هم از نظر نقش و مواد اولیه مصرفی با سایر فرش‌های ایرانی تفاوت کلی دارد. این قالی‌ها را منحصرا بی‌بی‌ها که از امکانات مادی بالایی برخوردار بودند می‌بافتند. در حال حاضر بافتن بی‌بی‌بف‌ها در چالشتر در منطقه شهر‌کرد ادامه دارد، اما توسط اجتماعات روستایی و آن هم در چار‌چوب صنایع دستی و البته به نام قالی خشتی.

جاجیم‌بافی

یکی دیگر از دست بافت‌هایی که در زندگی بختیاری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد، «جاجیم» است که به شکل نوارهایی باریک به عرض 18 تا 35 سانتی‌متر و طول 20 تا 25 سانتی‌متر تماما از پشم بافته می‌شود. پس از بافت، آن را به قطعاتی با طول مناسب تقسیم می‌کنند و از پهلو به یکدیگر می‌دوزند، در نتیجه سطح یکپارچه‌ای حاصل می‌شود که به مصرف روانداز (تهیه لحاف) می‌رسد. چله‌کشی جاجیم معمولا روی زمین صورت می‌گیرد. ضمن بافت آن تارها از روی کار دیده می‌شود، در حالی که پود در زیر آنها مخفی است و برخلاف دیگر منسوجات که در آنها نقش با پود شکل می‌گیرد، در جاجیم، نقش‌ها به واسطه تارها ایجاد می‌شود. افزون بر این، بختیاری‌ها با استفاده از شیوه بافت جاجیم نوارهای تسمه مانندی نیز تولید می‌کنند که به آورارتهده شهرت دارد و برای حمل گهواره بچه بر پشت مادر هنگام کوچ به کار می‌رود.

چوقا یا چوخا

چوقا که گاهی چوخا نیز تلفظ می‌شود، نوعی عبای دهقانی است که زنان از پشم سفید طبیعی می‌بافند و دارای خطوط عمودی آبی تیره یا مشکی است که مردان بختیاری آن را روی لباس‌های خود می‌پوشند. ماده اولیه چوقا پشم است که زنان بختیاری آن را به گونه‌ای بسیار نازک و ظریف می‌ریسند و روی دستگاه‌های ساده بافت، نواری با عرض حدود 50 تا 70 سانتی‌متر (بسته به اندازه مورد نظر) و طول 5/2 متر، می‌بافند. این نوار از دو قسمت مساوی و متفاوت تشکیل می‌شود. بلندی چوقا تقریبا تا سر زانو می‌رسد و جلوی آن کاملا باز است. چوقا فاقد آستین است. بهترین نوع چوقا که توسط زنان کیارسی بافته می‌شود به «کیارسی بف» معروف است و دارای بافتی بسیار ظریف بوده که تار آنها از جنس پنبه است و از بازار خریداری می‌کنند. دار چوقا به صورت افقی و تک‌نفره است. برای این که نخ پشمی مورد استفاده در بافت چوقا ظریف و یکنواخت ریسیده شود، آن را به هنگام پره گرداندن (نخ‌ریسی) از سوراخی که روی ناخن بلند انگشت شست تعبیه شده است می‌گذرانند.

نمد مالی

نمد مالی از ابتدایی‌ترین شیوه‌های نساجی است که بشر به آن دست یافته است. ماده اولیه آن از پشم است که در اثر رطوبت و فشار درهم تنیده شده و نوعی منسوج را به وجود می‌آورد. استحکام، انعطاف‌پذیری، قیمت ارزان و در دسترس بودن مواد اولیه از مزایای آن محسوب می‌شود ابزارکار برای تهیه نمد ساده و ارزان است و نمد‌مالان مزد اندکی برای تولید آن دریافت می‌کنند. مجموعه این عوامل باعث شده است که نمد از منسوجات ارزان و قابل دسترس باشد. حتی زمانی که صرف تولید نمد می‌شود کوتاه است. یک زیرانداز نمدی به هر اندازه‌ای که باشد یک روز وقت می‌گیرد و سه تا چهار روز طول می‌کشد تا خشک شود. حتی نمدهایی که قسمت‌هایی از آنها کهنه و فرسوده می‌شوند قابل تبدیل به نمدهای کوچک‌تر برای مصارف دیگری هستند. شیوه کار آن که از زمان‌های قدیم تاکنون تغییری نکرده است آسان است.

گیوه‌دوزی

از دیگر فعالیت‌های چهار محال و بختیاری گیوه‌دوزی است که بیشتر در شهرستان‌های شهرکرد و بروجن رایج است. بروجن مهم‌ترین مرکز فعالیت گیوه‌دوزی است. گیوه که پاافزاری مقاوم و راحت و متناسب با منطقه کوهستانی این استان و گذرگاه‌های صعب‌العبور آن بخصوص در فصول کار و فعالیت است، در سال‌های اخیر از رواج و رونق آن کاسته شده است که یکی از مهم‌ترین دلایل آن کمبود جنس و گرانی آن است. گیوه‌های بافته شده از تخت پارچه‌ای و گاهی لاستیکی و رویه آن از نخ و نوارهای متصل‌کننده از چرم گاو است. رویه گیوه معمولا از شهرضا و آباده و تخت گیوه بیشتر از شهرضا و شیراز وارد می‌شود. در یک کارگاه با یک نفر استادکار روزی یک جفت گیوه دوخته می‌شود. انواع گیوه‌های این منطقه عبارت است از: گیوه تخت ملکی، تخت لاستیکی و غلاتی.