پژوهش ، قربانی «تب آنتن»

در جهان معاصر ، میزان سرمایه گذاری کشورها در پژوهش و تحقیق و سهم پژوهش از درآمد ناخالص ملی به عنوان یکی از مهمترین شاخص های توسعه یافتگی تلقی می شود.

کد خبر: ۷۹۰۰۹

اما به نظر می رسد در بسیاری از کشورهای در حال توسعه از جمله کشور ما نمی توان با تکیه بر آمار و ارقام ، در خصوص جایگاه پژوهش در حیات علمی کشور اظهار نظر کرد؛ چون عوامل فرهنگی اجتماعی متعددی بر گستره پژوهش و تحقیق تاثیرگذار هستند و گاه بین آنچه در آمارهای رسمی ارائه می شود با نتایج و سودمندی غایی پژوهش فاصله و گسست عمیقی وجود دارد. این موضوع بویژه در حوزه پژوهش های علوم انسانی و اجتماعی نمود بیشتری دارد. گستره ارتباطات اجتماعی و رسانه های گروهی از جمله حوزه هایی به شمار می روند که بنا به ماهیت خود، وابستگی فراوانی به پژوهش دارند. امروزه ، پویایی علم ارتباطات وابسته به پژوهش های بنیادی و کاربردی در حوزه مولفه های سخت افزاری و نرم افزاری رسانه هاست . آنچه حیات رسانه را تضمین می کند رابطه آن با مخاطب است ؛ به عبارت دیگر مفهوم رسانه ، بدون در نظر گرفتن شرایط برقراری ارتباط بهینه با مخاطبان ، مفهومی نارسا و گنگ خواهد بود. از این رو شناخت مخاطب برای رمزگذاری پیام متناسب با نیازها، خواسته ها ، علایق ، ویژگی های شناختی عاطفی مخاطب و آگاهی از بازخوردهای او برای اصلاح فرآیند پیام و انطباق با ویژگی های مخاطب بسیار مهم تلقی می شود. افزایش روزافزون نقش رسانه های گروهی در جامعه التزام به رویکرد پژوهشی در پالایش امواج ، سازمان دهی اطلاعات و بهره گیری اثربخشی از کارکردهای رسانه ای را دوچندان می کند. به رغم آن که در دهه های اخیر بر بهره گیری از پشتوانه پژوهشی برای فعالیت های رسانه ای همواره تاکید شده ، بررسی های انجام شده و شواهد تجربی حاکی از آن است که در سطح عملیاتی گسست بین پژوهش و کاربرد همچنان رو به افزایش است . مطبوعات به عنوان قدیمی ترین رسانه مدرن در کشور ما، اصولا چندان خود را نیازمند پژوهش ندانسته و بیشتر بر تجارب حرفه ای دست اندرکاران این حوزه تکیه داشته است ، اگرچه در سالهای اخیر ورود تعدادی از دانش آموختگان روزنامه نگاری آفاق تحول در این حوزه را روشن تر ترسیم کرده است . اگر از سینما به دلیل تکیه آن بر ذهنیت و تجارب کارگردان و دیگر عوامل سازنده بگذریم ، گستره رادیو و تلویزیون به عنوان رسانه های عصر حاضر، نیاز بیشتری به داده های پژوهشی دارند. بررسی ادبیات پژوهشی در این حوزه نشان می دهد که نبود نگرش پژوهشی در تهیه و پخش برنامه های رادیویی و تلویزیونی همواره مورد انتقاد صاحب نظران بوده است . در این میان تلویزیون به دلیل گستردگی سطح پوشش و گستره نفوذ و تاثیرات بیشتر از رادیو در کانون توجه قرار گرفته و نبود پشتوانه پژوهشی در برنامه آن به نقد کشیده شده است . کاهش بینندگان ، بی توجهی به تناسب پیامها با ویژگی های مخاطبان ، ناتوانی در برآوردن نیازها و خواسته های مخاطبان ، گرایش به ساخت برنامه های ترکیبی ، پرداختن به موضوعات یکسان و تکراری بر حسب نیازهای مقطعی جامعه ، تقلید از شبکه های فراملی بدون لحاظ کردن شرایط فرهنگی ، بی توجهی به بازخوردهای مخاطبان و... از جمله مواردی هستند که در اغلب موارد به آنها اشاره شده و برخی نبود نیروی انسانی کارآمد و ماهر، بی توجهی روند صحیح برنامه سازی و نبود تعریفی روشن از نظام پژوهش در تولید را مهمترین عوامل شکل دهنده وضعیت کنونی می دانند. این در حالی است که نگاهی به ساختار تشکیلات رسانه ملی و هرم نیروی انسانی در آن نشان می دهد که چه در حوزه تولید و چه در حوزه پژوهش توانمندی های بالقوه ای وجود دارد که یا مورد استفاده اثربخش قرار نگرفته اند یا رابطه ای تنگاتنگ بین آنها برقرار نشده است . بررسی های انجام شده نشان می دهد که اغلب دست اندرکاران تولید برنامه بر نیاز خود به داده های پژوهشی واقف بوده و نسبت به استفاده از پژوهش در فرآیند برنامه سازی علاقه مند هستند اما در این مسیر مشکلاتی وجود دارد که حرکت به سوی وضعیت مطلوب را با مشکل مواجه می کند. در تبیین علل شکل گیری وضعیت موجود ، هم مراکز پژوهشی و هم گروه های تولید دلایل قابل قبولی ارائه می کنند. مراکز پژوهشی شکاف بین پژوهش و تولید برنامه را بیشتر به نبود اراده کافی در بین عوامل تولید برای استفاده از پژوهش نسبت می دهند و در مقابل برنامه سازان نیز نامتناسب بودن پژوهش های انجام شده با نیازهای خود را دلیل این مساله می دانند. از نظر آنان فرآیند تولید برنامه نیازمند اطلاعاتی است که کاملا کاربردی و عینی باشد بنابراین ارائه اطلاعات تئوریک و داده ها و ارقام متعدد به صورتی که نیازمند ترجمه و تفسیر مجدد باشند ، نمی تواند نیازهای آنان را برآورده کند. از سوی دیگر ، تعدد شبکه ها و افزایش ساعات پخش برنامه ، فشار زیادی برای تامین برنامه به دست اندرکاران تولید برنامه تحمیل کرده است . این مساله باعث شده با وجود تاکیدهای مسوولان و سیاستگذاران و توجه به احتمامی که در سالهای اخیر به این مهم شده است ، برخی برنامه ها گرفتار آنچه که به «تب آنتن» معروف شده ، شوند و برنامه های قوی و دارای پشتوانه پژوهشی قابل قبول صرفا محدود برنامه سازانی شود که انگیزه و نگرش مثبتی نسبت به پژوهش داشته و از دانش و مهارت کافی برای استفاده بهینه از پژوهش در فرآیند تولید برخوردارند. نوع نگرش بخشهای گوناگون به پژوهش در تهیه و پخش برنامه و حتی در حوزه های گوناگون رسانه ای مثل سینما، مطبوعات نقش اساسی در استفاده از پژوهش دارد. نداشتن اعتقاد به پژوهش ، قلمداد کردن نتایج پژوهش به عنوان دستاوردهای غیرعلمی و نامعتبر، تکیه بر نظرات شخصی به جای تکیه بر داده های پژوهشی و نداشتن رویکرد علمی در خلق آثار رسانه ای از سوی تهیه کنندگان برنامه ها ، باعث کاهش استفاده و رضامندی مردم و فاصله گرفتن مخاطب از رسانه می شود. با این حال باید خاطرنشان کرد در جهان معاصر که عصر رقابت های رسانه ای است ، هیچ رسانه ای نمی تواند در خلاء حرکت کند و سرنوشت رسانه ای که از مخاطب خود فاصله می گیرد ، حرکت به سوی انزواست.