در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
مخدوش کردن عدالت اجتماعی
یارانه یکی از ابزارهای حمایتی دولت محسوب می شود که برای حمایت از قشرهای آسیب پذیر جامعه یا حمایت از بخشهای مختلف اقتصادی به کار می رود.
همچنین یارانه یکی از ابزارهای سیاست مالی دولتهاست که مانند نرخ مالیات و هزینه های دولت برونزاست و با نوسان آن دولت می تواند در جهت کارایی مطلوب اقتصادی گام بردارد.
در کشور ما همه ساله مبالغ هنگفتی به یارانه کالاهای ضروری اختصاص می یابد که به لحاظ اقتصادی ، بازدهی لازم را ندارد و بنابراین علمی کردن نظام یارانه برای حمایت از اقشار آسیب پذیر و تاثیرگذاری آن برافزایش تولید باید در دستور کار دولتمردان قرار بگیرد.
تثبیت قیمتها، کمک به تخصیص بهینه منابع و توزیع مجدد درآمدها از اهدافی است که برای توجیه پرداخت یارانه به آن اشاره شده است.
پرداخت یارانه باید به منظور جبران ناکارآمدی ها و اصلاح نقاط ضعف بازار صورت گیرد نه این که دخالت دولت کارکردهای مفید بازار را نیز به هم بزند.
همان طور که می دانید، بازار از طریق مکانیسم قیمت 3نقش اصلی اطلاع رسانی ، ایجاد انگیزه و توزیع درآمدهای فعالیت های اقتصادی را به پیش می برد و هماهنگ می کند. بازار این 3 نقش را به منظور تخصیص بهینه منابع و توزیع مجدد درآمدها انجام می دهد و این دو کار از طریق فرآیند اصلاح و انطباق انجام می شود.
مکانیزم قیمت آشفتگی هایی را که در عرضه و تقاضا رخ می دهد بخوبی تعدیل می کند و مقادیر را به طور خودکار و بدون مشارکت فعال یک قدرت برتر به سوی برابری می برد.
کشورهای در حال توسعه علاوه بر یارانه تولیدی ، بخش عمده ای از یارانه را به مصرف کننده تخصیص می دهند. گرچه اکثر صاحبنظران اعتقاد دارند حذف یارانه یا افزایش قیمت کالاها در کوتاه مدت ، به کاهش قیمت همین کالاها در بلند مدت منجر می شود؛ چرا که افزایش قیمت انگیزه لازم برای سرمایه گذاری و به کارگیری فناوری نوین را به صرفه خواهد ساخت و این امر منجر به تولید بیشتر با هزینه های کمتر خواهد شد که نتیجه آن قیمتهای پایین تر خواهد بود.
البته برای این دوره انتقال باید راهکارهایی به منظور حمایت از طبقات محروم وضع شود، نه این که طبقات محروم را هزینه چنین کارهایی بکنیم و آنها را به حال خود رها سازیم.
تولیدکنندگان نیز برای کسب توان لازم در جهت رقابت با تولیدکنندگان خارجی لازم است در کوتاه مدت مورد حمایت قرار گیرند که این کار نیز از طریق فرآیند یارانه انجام می شود.
یارانه می تواند در مرحله مصرف ، تولید، توزیع ، خدمات ، صادرات یا درجهت کاهش واردات پرداخت شود که البته هدف در هر قسمت فرق می کند.
زمانی ممکن است هدف دولت کمک رفاهی به گروه خاص یا تمامی افراد باشد که در این صورت به کالاهای مصرفی ضروری یارانه می دهد.
گاه برای حمایت از تولیدکنندگانی است که تولید آن مورد نیاز جامعه است ولی به علت خاصی تطبیق هزینه تمام شده واقعی با قیمت واقعی ممکن نباشد که در این صورت دولت تولیدکنندگان را به طور مستقیم یا غیر مستقیم حمایت می کند.
یارانه را براساس این که پرداخت پولی باشد، یا کالایی به یارانه مستقیم و غیر مستقیم تقسیم بندی می کنند که کارکرد هر کدام در رفتار مصرف کننده متفاوت است.
اکثر یارانه های پرداختی مصرفی در ایران به صورت غیر مستقیم است. وقتی یارانه به کالاها تعلق می گیرد و توزیع این کالاها اختصاص به طبقات کم درآمد ندارد، تمامی گروههای درآمدی از آن برخوردار می شوند.
لذا سهم کمی به طبقات ضعیف می رسد که این با منطق توزیع مجدد تناقض دارد. بی عدالتی در پرداخت یارانه در جایی است که کالایی که یارانه به آن تعلق می گیرد، یا در سبد مصرفی اقشار کم درآمد وجود ندارد یا درصد بسیار کمی را شامل می شود که نمونه آن بنزین است و طبق آمار منتشر شده 35 درصد یارانه بنزین را دهک دهم که درآمد بسیار بالایی دارد، تصاحب می کند.
یارانه ها نباید به همه اقشار تعلق گیرد؛ چرا که هدف آن توزیع مجدد درآمدها و حمایت از اقشار کم درآمد است. از طرف دیگر، پرداخت یارانه سبب انحراف قیمت ها می شود و لذا نظام تخصیص بازار که براساس قیمت های واقعی عمل می کند دچار مشکل می شود.
همچنین کاهش قیمت کالاهای یارانه شده بخصوص کالاهای کشاورزی سبب جلوگیری از افزایش قیمت ها متناسب با سایر بخشها می شود و به کاهش سرمایه گذاری در بخشهای یارانه شده می انجامد. نمونه ای که می توان در این باره ذکر کرد، گندم است.
از بعد مصرف نیز چون مصرف کنندگان ارزش اقتصادی واقعی کالاها و خدماتی را که دولت در اختیار آنان قرار داده است درک نمی کنند، ارزانی بهای این گونه کالاها باعث مصرف بی رویه آنها می شود و چه بسا ضایعات ناشی از آن تا حدی است که اثر پرداخت یارانه را مخدوش می کند.
اگر این روند در بلندمدت ادامه یابد، الگوی مصرف نیز تغییر می کند. ارزانی کالاها علاوه بر ضرر فوق سبب خواهد شد توجه جدی به کالاهای جانشینی نیز نشود. آمارها نشان می دهد که هر زمان قیمت های جهانی نفت بالا رفته ، سرمایه گذاری و تحقیقات درخصوص جانشین های نفت ، شدت گرفته است.
همچنین سرمایه گذاری در طراحی ماشین هایی که سوخت کمتری مصرف می کنند، زمانی توجیه اقتصادی دارد که قیمت ها پایین نباشد. منطق اصلاحات اقتصادی حکم می کند که دولت دست از دخالت در سیستم قیمت ها بردارد و به جای تخصیص غیرمستقیم یارانه ها که موجب مخدوش شدن عدالت اجتماعی و عدم شفافیت قیمت ها می شود، برنامه هدفمند یارانه ها به طور مستقیم را مدنظر قرار دهد.
هرچند حذف یارانه ها موجب افزایش قیمت های عمومی می شود، اولا این افزایش ضمن این که الگوی مصرف خانواده های مرفه و پرمصرف را باعث خواهد شد، از هدر رفتن منابع ملی و کشور نیز جلوگیری می کند؛ حال با اختصاص دادن یارانه های مستقیم به خانوارهای نیازمند، آثار منفی افزایش قیمت ها بر زندگی این گروه از بین خواهد رفت و از سوی دیگر، واقعی شدن قیمت ها سبب می شود علایم قیمتی هدایت سرمایه گذاری های قابل توجیه اقتصادی را به روشنی برملا کند.
این نکته را هم نباید فراموش کرد که کشورمان در حال حاضر مراحل ابتدایی ورود به سازمان تجارت جهانی را طی می کند، بنابراین طبق اصول سازمان تجارت باید مکانیسم پرداخت یارانه هدفمند، شفاف باشد و طی برنامه زمان بندی شده ای حذف شود و یا کاهش یابد، فقط پرداخت یارانه ویژه به مناطق محروم، تحقیقات صنعتی و نوسازی تسهیلات محیط زیست استثنا شده است.
دولت اصلاحات براساس منطق اقتصادی ، باید اصلاح یارانه ها را در اولویت خود قرار دهد. طبق بررسی های به عمل آمده 10درصد جمعیت ایران که در دهک بالایی جمعیت قرار دارند، 20درصد یارانه برنج ، 25درصد یارانه گوشت، 15درصد یارانه نان و حدود 30درصد یارانه برق را به خود اختصاص می دهد و طبق بررسی دیگری ثابت شده که میزان یارانه سوخت در ایران روزانه معادل ارزش 3تن طلا است ؛ در حالی که یارانه نان معادل 500کیلو طلاست که با حذف یارانه سوخت می توان یارانه نان را که غذای اصلی اقشار آسیب پذیر است تا 6برابر کرد.
همچنین به گفته رئیس ستاد اطلاع رسانی الگوهای مصرف ، با یارانه اعطایی به 6هزار لیتر گازوئیل که مصرف زمستانی یک خانه 180متری است می توان 2تن برنج مورد نیاز 10سال یک خانوار 5نفری را تامین کرد.
اگر منطق اسلام برقراری عدالت اجتماعی است ، به طور قطع تغییر نظام کنونی یارانه یکی از مصادیق آن به شمار می آید.
امیرحسین تحقیقی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
