شهرهای جدید مردم را جذب نکرده اند

با گسترش شهرنشینی و افزایش تراکم شهری و نیاز به پالایش این جمعیت ، موضوع شهرهای جدید نخستین بار در انگلستان مطرح شد که هدف آن انتقال جمعیت مرفه شهر لندن به پیرامون بود

کد خبر: ۷۰۹۸

فکر ایجاد شهرهای جدید در ایران با چند دهه سابقه در قالب شهرکهای مسکونی ، نواحی صنعتی بروز یافت اما طرح آن به عنوان یک حرکت اساسی در نظام شهرنشینی کشور بیشتر برای تعادل بخشی جمعیت در محدوده کلانشهرها و مراکز عمده جمعیتی ، به نیمه دوم دهه60 بازمی گردد که وزارت مسکن و شهرسازی به عنوان مسوول برنامه ریزی کالبدی و انتظام بخشی نظام سکونتی ، برنامه ریزی ایجاد شهرهای جدید را در دستور کار قرار داد.برای بررسی ابعاد گوناگون شهرهای جدید، با دکتر محمد شیخی متخصص شهرسازی ، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی و عضو هیات مدیره جامعه مهندسان شهرساز و کارشناس مشاور شرکت عمران شهرهای جدید به گفتگو نشسته ایم .شهرهای جدید در ایران براساس کدام نیازها و اهداف شکل گرفته اند؛شاید بتوان گفت پیش از انقلاب ، شهرهای جدید به مفهوم یک حرکت نوین در شهرسازی ، باایجاد شهر جدید پولادشهر آغاز شده است شهر جدید پولادشهر برای پاسخگویی به نیازهای ناشی از کارخانه ذوب آهن و اسکان کارکنان مجتمع ذوب آهن به وجود آمد در همان سالها شهرکها یا شهرهای دیگری نیز با همین نیاز یعنی پاسخگویی به اسکان کارکنان مجموعه های صنعتی ایجاد شدند، همچنین در دهه50 شهرهایی در خوزستان و تهران احداث شدند.اما پس از انقلاب ، ایجاد شهرهای جدید از مصوبه هیات وزیران در سال شصت و چهار نشات می گیرد که در این مصوبه مقرر شد شهرهای جدیدی در کشور ایجاد شود. در سال 1368 شرکت عمران شهرهای جدید تاسیس شد که برای ایجاد شهرهای جدید و پشتیبانی آنها18 شرکت برای 18 شهر ایجاد کرد. اهداف عمده ای که در این دوره پیگیری می شد، عبارت بودند از:جذب سرریز جمعیت شهرهای بزرگ ، ایجاد یک محیط کیفی برای زندگی و جلوگیری از آلودگی های زیست محیطی و تخریب محیط زیست ، تخریب اراضی کشاورزی و باغهای پیرامون شهرها و ایجاد یک زندگی مطلوب در شهرهای جدید با شرایط جدید،کاهش تراکم و ترافیک و انبوهی جمعیت و فعالیت در شهرهای بزرگ و کنترل رشد کلانشهرها،ایجاد بستری برای تامین مسکن طبقه متوسط و کمدرآمد و ایجاد اشتغال اینها اهداف اولیه ای بود که شرکت عمران شهرهای جدید برای ایجاد شهرهای جدید دنبال می کرد.اما پس از سال 1375 در این اهداف بازنگری شد، مثلا جابه جایی نقاط خطرخیز و سانحه خیز، تامین مسکن و خدمات برای مجموعه های صنعتی مثل شیرین شهر در اهواز، سیراف در کنگان و سلفچگان در منطقه ویژه سلفچگان همین طور ایده های جدیدی مطرح شده است تا ظرفیت های گردشگری و فعالیتی یا حتی صنعتی در ایجاد شهرهای جدید استفاده شود، مانند بحث شهر جدید ایوانکی که در حوزه مجموعه ای از شهرهای صنعتی مطرح شده است.نکته دیگر این که اگر ما3 دوره 10 ساله را در خصوص شهرهای جدید در نظر بگیریم ، این 3 مرحله عبارتند از: مرحله راه اندازی اولیه که بیشتر ساخت وسازها صورت می گیرد، سپس مرحله انتقال که مربوط به جذب جمعیت و تقویت خدمات در این شهرهاست ؛ در این مرحله جامعه شهری شکل می گیرد و سرانجام دوره سوم که مرحله تثبیت است بعضی از شهرهای ما وارد مرحله دوم شده اند، جذب جمعیت را شروع کرده اند و نرخ رشد بسیار بالایی دارند، مانند شهرهای جدید بهارستان ، اندیشه ، پردیس و حتی هشتگرد و همچنین گل بهار در مشهد، سهند در تبریز، صدرا در شیراز که تقریبا وارد دوره جمعیت پذیری شده اند.آیا شهرهای جدید توانسته اند در جذب جمعیت موفق باشند؛واقعیت این است که به دلایل مختلف ، جذب جمعیت به شهرهای جدید در حد انتظار نبوده است ، به این معنی که تقریبا در خوش بینانه ترین برآورد، حدود25 درصد از برآوردهای اولیه جمعیت ، جذب شهرهای جدید شده اند برآورد جمعیتی که در ابتدا برای شهرهای جدید می شد، آرمانگرایانه و غیرواقعی بود شیوه های برآورد جمعیت این شهرها غالبا مانند شهرهای موجود بود و در یک فضای آرمانگرایانه و بلکه اقتدارگرایانه صورت می گرفت ؛ در حالی که اصولا در دهه اول هر فعالیتی بویژه فعالیتی بزرگ مثل ایجاد شهرهای جدید، امکان جذب جمعیت های آرمانی مطابق برآورد اولیه وجود ندارد. برای بعضی از شهرهای جدید، پیش بینی جمعیت تا500 هزار نفر، سیصد هزار نفر و امثال اینها شده که حتی در دنیا هم کم سابقه است ، یعنی در کشورهای دیگر هم جذب جمعیت به آرامی در حد ده هزار نفر،بیست هزار نفر و سی هزار نفر صورت می گیرد.نکته مهم دیگر این که خدمات زیربنایی مانند آب ، برق ، گاز و خدمات اولیه که جزو نیازمندی های زیستی جمعیت است ، با توجه به نبود همکاری دستگاه ها یا ناهماهنگی بین بخش های مسوول به حد کافی صورت نگرفته است ، یعنی دستگاه هایی که برای تامین همین خدمات در شهرهای بزرگ یا در شهرهای مجاور، میلیونی و میلیاردی هزینه می کردند، حاضر نبودند در شهرهای جدید که بخشی از سیاست های ملی در ارتباط با شهرنشینی است ، هزینه کنند؛ این حرکت بیشتر با تکیه بر فروش زمین و اخذ هزینه های تامین خدمات از مردم صورت پذیرفت که از اول هم مشخص بود نمی تواند پاسخگو باشد. از سوی دیگر به دلیل ناکافی بودن خدمات زیربنایی و روبنایی ، انگیزه های لازم برای جذب جمعیت فراهم نشد و بنابراین انتظاری نیست که در چنین شرایطی ، جمعیت حتی به حد پیشبینی واقعی برسد، چه رسد به پیش بینی های آرمانگرایانه همچنین در دنیا جذب جمعیت به شهرهای جدید با انگیزه های جدید و وجود برتری هایی در شهرهای جدید همراه بوده است وزارت مسکن و شرکت عمران شهرهای جدید در پی آنند که پیش بینی و برآورد جمعیت برای این شهرها را واقعی کنند و در ایجاد نقطه ای به عنوان شهر جدید و مکان یابی و معرفی این مکان و تصویر آن ، دقت بیشتری شود و تامین خدمات برای این شهرها در اولویت قرار گیرد خوشبختانه قانون ایجاد شهرهای جدید اخیرا به تصویب مجلس رسیده و دستگاه ها را تا حدی موظف کرده است که درتامین خدمات زیربنایی و روبنایی را در شهرهای جدید- حداقل مانند شهرهای موجود- در اولویتهای برنامه های خود قرار دهند اگر در دهه جاری نتوانیم حداقل های برآورده شده را جذب کنیم ، آن وقت می توان در پایان دهه ، از شکست این سیاست در ایران صحبت کرد؛ اما هنوز برای قضاوت زود است.تعداد شهرهای جدید براساس چه ضوابطی بوده است؛تا جایی که من اطلاع دارم ، تعداد شهرهای جدید تابع ضابطه ای نبوده است ؛ اول صحبت از ایجاد30 شهر بود؛ ولی سپس به 18 شهر کاهش یافت و در حال حاضر حدود12 شهر جدید فعال داریم تعداد این شهرها براساس نیازهای مطرح شده و تا حدودی هم آرمانگرایی های اولیه مشخص شده که هنوز هم این گرایش آشکار است ، یعنی هنوز هم در میان بعضی از مسوولان اندیشه افزایش تعداد شهرهای جدید رایج است ؛ حتی در میان مسوولان محلی ، به این امید که بتوانند اعتباری جذب کنند و فعالیتی در منطقه مورد نظرشان راه بیندازند به نظر می رسد که این امر باید ضابطه مند شود ایجاد شهر جدید مانند ایجاد یک مدرسه و درمانگاه نیست ؛ کار بسیار سنگین و هزینه بری است که باید در سطح ملی و با یک عزم ملی، توانهای ملی را برای ایجاد شهر جدید بسیج کنیم آیا اهداف مورد نظر در شهرهای جدید برآورده شده است ؛اگر بخواهیم عملکرد شهرهای جدید را ارزیابی کنیم به عنوان یک تجربه جدید در امر شهرسازی در کشور تجربه خوبی بوده است ؛ اما به لحاظ جذب جمعیت به نظر می آید که به اهداف اولیه نرسیده ایم خدمات زیربنایی نیز در بعضی شهرها تامین شده است و بعضی شهرها از این نظر دچار کمبود هستند.شهرهای جدید، به لحاظ شهرسازی و ساختار شهری هنوز نتوانسته اند به سوی انسجام کالبدی و نظم ساختاری هدایت شوند، پراکنده سازی و افزایش تراکم ها، کم توجهی به ایجاد فضاهای شهری و مبلمان شهری و ابعاد فرادو بعدی شهرسازی یا طراحی شهری اصلا مطرح نبوده است از نظر اقتصادی گاه در ایجاد اشتغال در بخش ساختمان و خدمات پایه شهرهای جدید توفیقاتی بوده ؛ اما در ایجاد فعالیت و اشتغال پیرامون این شهرها محدودیت جدی وجود داشته است در مواردی مانند هشتگرد، اشتهارد و پرند کانون های صنعتی درست شده است که در جای خود موفق هم بوده اما کمکی به جمعیت پذیری شهرهای جدید نکرده اند شاید برخی معتقدند که در شهرهای جدید، برنامه ریزی ما تمام شده است و از این به بعد باید به دنبال مسائل دیگر باشیم ولی من فکر می کنم هنوز مشکل و گره اصلی ما در شهرهای جدید، برنامه ریزی برای ایجاد شهرها اولویت بندی براساس آنها و انطباق دادن حرکت اجرایی با مسیر برنامه ریزی شده است آیا ضرورتی برای بازنگری در طرح ایجاد شهرهای جدید وجود دارد؛کاملا، ضرورت بازنگری این سیاست و طرحها کاملا احساس می شود، یعنی اگر منافع ملی را در نظر بگیریم و منافع جناحی ، دسته بندی ها و منافع مقطعی ، دستگاهی و بخشی را در جهت منافع ملی قرار بدهیم ، آن وقت درباره شهرهای جدید هم مانند بسیاری از طرحهای دیگر، نیازمند به بازنگری خواهیم بود باید با تجربه 15 ساله در این زمینه ، سیاست ایجاد شهرهای جدید را ارزیابی و نقد کنیم ، آن هم یک نقد منصفانه و اندیشمندانه ، به دور از احساسات و عواطف باید ببینیم در چه جایگاهی قرار داشتیم ؛ از کجا حرکت کردیم و آن گاه با ارزیابی واقعی مسیر آینده ، اولویت های آتی را پیدا کنیم حداقل نتیجه آن این است که به جای پرداختن به کمیت ها، بیشتر به فکر کیفیت ها باشیم و از این پس ، پاسخ به نیازهای ملی و افزایش کیفیتها بیشتر مدنظر قرار گیرد.شیوه برنامه ریزی و طراحی ما، تکنیک ها و روشهای برآورد جمعیت ، اشتغال و ساخت و ساز، غلط بوده است ؛ لازم است در شیوه طراحی و برنامه ریزی و محتوای این طرحها بازنگری صورت گیرد.