برنده اصلی مناظره، تلویزیون است

مجری که بخواهد هیجان مناظره را کم کند یا بحث را به بیراهه بکشاند گزینه مناسبی برای اداره یک مناظره حساس نیست. به سراغ چند تهیه‌کننده، کارشناس رسانه، مدیر تلویزیونی و مجری رفتیم و این سوال را مطرح کردیم که باید‌ها و نبایدهای اداره یک مناظره مطلوب رسانه‌ای چیست و مجری مناظره باید چه روشی را در اجرایش پیش بگیرد.

مرتضی حیدری، مجری برنامه‌های گفت‌وگومحور که سابقه زیادی در اجرای مناظره‌های تلویزیونی دارد مجری مناظره را به داور یک مسابقه فوتبال تشبیه می‌کند. از نظر او داور نباید هیجان بازی را نابود کند و فقط باید مراقب باشد که کار گره نخورد.

او در گفت‌وگو با جام‌جم درباره ویژگی‌های یک مناظره مطلوب گفت: مناظره زمانی برگزار می‌شود که در مورد یک موضوع دو دیدگاه متفاوت وجود دارد، یعنی یک عده با آن موضوع موافق اند و یک عده مخالف‌اند و عده‌ای هم در دو سر این طیف موافق و مخالف قرار دارند. در مناظره نمایندگان دو سر این طیف مقابل همدیگر قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی یک رسانه حرفه‌ای باید با بی‌طرفی کامل برخورد کند. گذشته از این که اخلاق، قانون، عرف و شرع ما را به این اصل ملزم می‌کند، اصول حرفه‌ای رسانه هم تاکید می‌کند که مجری برنامه بی‌طرف باشد.

حیدری با تاکید بر این که بی‌طرفی از جایی که طرح برنامه شکل می‌گیرد، باید شروع بشود، تاکید کرد: وقتی اصلاح‌گرایان و اصولگراها درباره یک موضوع اختلاف نظر دارند نباید دو تا اصولگرا و دو تا اصلاح‌طلب را دعوت کرد. در این صورت طرح مناظره غلط بسته شده است. اگر یک فرد توانمند یک طیف در برابر فرد ضعیف طیف مقابل قرار بگیرد باز هم طراحی مناظره غلط است. نمی‌شود که در مناظره افراد را درست انتخاب نکنیم و از مجری انتظار داشته باشیم که مناظره جذابی را تقدیم بینندگان کند.

وی افزود: مجری حتی اگر گرایش صددرصد به یکی از طرفین داشته باشد باید به گونه‌ای رفتار کند که این گرایش مشخص نشود. اگر مجری توانست این کار را بکند معنایش این است که آن مجری یک فرد حرفه‌ای است. روش ارزیابی و قضاوت درباره اجرای برنامه این است که در انتها بینندگان متوجه گرایش مجری نشوند، در غیر این صورت مجری دست خودش را رو کرده است.

حیدری شرط دیگر اجرای مناظره را هدایت بحث عنوان کرد و گفت: مجری باید علاوه بر رعایت زمان‌بندی مناسب، مراقب باشد دو طرف مناظره از چارچوب موضوع مشخص شده خارج نشوند. مهمان‌ها ممکن است درباره خیلی موضوعات با هم اختلاف نظر داشته باشند. به طور طبیعی آنها دوست دارند همه موضوعات را طرح کنند. معمولا طرفی که در یک موضوع منطق قوی ندارد، تلاش می‌کند موضوع دیگری را مطرح کند. این کار یکی از شگردهای مناظره است. شما هر چقدر هم که به مهمان بگویید در چارچوب موضوع صحبت کن، اما آنها تلاش می‌کنند همه حرف‌های خود را بگویند.

او با بیان این که دست‌اندرکاران تلویزیون نباید هراسی از برنامه‌های اینچنینی داشته باشند، گفت:‌ یک مناظره هر نتیجه‌ای داشته باشد، برنده نهایی‌اش تلویزیون است؛ اگر دو طرف منطقی بحث کنند، شأن خودشان را بالا برده‌اند. اگر هم غیرمنطقی و بی‌ربط حرف بزنند دانش خودشان را زیر سوال برده‌اند. رسانه حتما در مناظره برنده اول است. برنده دوم یکی از طرفین مناظره است. هیچ کس به اندازه رسانه از برگزاری مناظره برد نمی‌کند، چون موفق شده فضایی امن را برای موافق و مخالف فراهم کند.

وی افزود: هیچ ایرادی ندارد که طرفین مناظره با یکدیگر جدل کنند و مجری مناظره بیننده بحث باشد. هر جا که مجری در جدل منطقی طرفین وارد شود، اعصاب بیننده به هم می‌ریزد. چون بیننده انتظار دارد در آن اوج و فراز درگیری دو طرف بحث را گوش کند و به هر کدام نمره دهد. وقتی مجری بحث را قطع می‌کند بیننده عصبانی می‌شود؛ ولی وقتی طرفین در دور باطلی می‌افتند و حرف‌های تکراری می‌زنند مجری باید بحث را قطع کند.

به اعتقاد حیدری، مجری مناظره باید مثل یک داور فوتبال یا کشتی عمل کند. حیدری در این رابطه توضیح داد: گاهی دو تا کشتی‌گیر دارند اساسی با هم مبارزه می‌کنند؛ اگر داور آنجا بازی را نگه دارد رقابت را زیر سوال برده است. دو تا فوتبالیست گاهی به‌شدت با هم درگیر می‌شوند؛ اما جایی داور اخطار می‌دهد که احساس می‌کند، کار گره خورده و امکان خروج منطقی از آن وضع وجود ندارد. داوری که بازی فوتبال و کشتی را نمی‌شناسد، نمی‌تواند حتی خط نگه‌دار خوبی هم باشد. مجری مناظره باید از توان بالایی در فهم و اداره بحث برخوردار باشد. همچنین باید بداند که کجا ورود و کجا سکوت کند.

تژا میرفخرایی، استاد دانشگاه در رشته ارتباطات با تشریح شیوه‌های مختلف برگزاری مناظره‌های تلویزیونی در شبکه‌های غربی گفت:‌ برخی از مناظره‌ها با حضور مردم صورت می‌گیرد و مردم هم حق پرسیدن سوال دارند. محور این جور مباحث بیشتر اجتماعی است. در این مراسم مجری که یک فرد باتجربه است در بین مردم می‌چرخد و اجازه می‌دهد که همه صحبت کنند. اصلی‌ترین کار مجری در این گونه مناظره‌ها این است که نظرات مردمی را جمع‌بندی کند. مجری اگر ببیند فردی دارد زیاده‌گویی می‌کند، وسط حرفش می‌پرد و صحبتش را قطع می‌کند. در این گونه برنامه‌های گفت‌وگو محور نقش مخاطب از کارشناس پررنگ‌تر است.

وی بی‌طرفی را اصل دیگر اجرای یک مناظره دانست و تاکید کرد: بعضا می‌بینیم که مجری به گونه‌ای یک بحث را اداره می‌کند که شما موضعگیری خودش را نمی‌فهمید. مجری که جمع‌بندی نظراتش سوگیرانه نیست، حس خوبی را به مخاطب منتقل می‌کند. مجری باید گفته‌های دو مهمان را به هم ربط بدهد و بین صحبت‌ها پل بزند، به این ترتیب مجری اصل و اساس یک برنامه می‌شود و انسجام کار را تضمین می‌کند.

میرفخرایی به اقداماتی که پیش از برگزاری مناظره باید انجام شود اشاره کرد و گفت: در برخی کشورها قبل از برگزاری مناظره یکسری سوال را برای دو نامزد می‌فرستند. قبل از مناظره چانه‌زنی مفصلی درباره محور سوالات و زمان پاسخ به هر کدام صورت می‌گیرد. دو طرف مناظره و مجری به این توافق می‌رسند که درباره هر موضوع چند دقیقه حرف بزنند. بنابراین هنگام مناظره هیچ اختلافی درباره زمان و محور بحث پیش نمی‌آید. وی در نقد مناظره‌های تلویزیونی صدا و سیما تاکید کرد: بعضا می‌بینیم که مجری بدون سوال جلوی دوربین می‌نشیند. همچنین نمی‌تواند هنگام اجرای مناظره یک سوال جدید و مرتبط با بحث طرح کند. نکته دیگر این که مجری‌ها هراس دارند از این که دو طرف مناظره را به چالش بکشند، چون می‌ترسند با برخوردهای تند طرفداران هر یک از مهمان‌ها مواجه شوند. در نتیجه می‌بینیم که مجری‌های مناظره در مجموع اجرای جذابی ندارند.

علیرضا حائری، تهیه‌کننده برنامه زاویه است که چهارشنبه شب‌ها در حوزه علوم انسانی مناظره داغی را در شبکه چهار تلویزیون برپا می‌کند.

وی در گفت‌وگو با جام‌جم درباره باید‌ها و نباید‌های اجرای یک مناظره تلویزیونی گفت:‌ ما قبل از مناظره صحبت‌های نهایی را با مهمان‌ها انجام می‌دهیم و می‌گوییم بحث ما درباره این موضوعات است. اگر آنها محور جدیدی داشته باشند، می‌توانند پیشنهاد بدهند. بعد از این که محور‌ها مشخص شد، مجری متولی این است که کسی از بحث خارج نشود. ما در مجموع 50 دقیقه وقت داریم و نباید اجازه دهیم در این فرصت کم بحث به بیراهه برود. این گونه هدایت بحث اصلا به معنای ممیزی نیست، بلکه مجری از مهمان‌ها می‌خواهد که قواعد بازی را رعایت کنند.

وی در پاسخ به این سوال که مجری در چه جاهایی باید وارد بحث شود، تصریح کرد: جاهایی نیاز است که مجری حرف یک نفر را توضیح بدهد، یعنی بیاید و بگوید من به عنوان یک مخاطب از حرف‌های شما این طوری فهمیدم. آیا درست متوجه شدم یا خیر؟ همچنین ممکن است یک مهمان مقدمه‌ای طولانی را مطرح کند، اینجا مجری باید از مهمان بخواهد که سر بحث اصلی برود. همچنین ممکن است مهمان از یک بحث چیز دیگری را استنباط کند که ربطی به بحث قبلی نداشته باشد، اینجا هم مجری باید به او تذکر بدهد. بنابراین مجری باید اصول منطق و فلسفه را بداند و استدلال‌های طرفین را با هم جفت و جور کند. این تهیه‌کننده خاطره‌ای را که به برنامه مناظره زیبا کلام و خسروپناه مربوط می‌شود، تعریف کرد و توضیح داد: در آن برنامه زیباکلام مجری را به چالش کشید و گفت شما و خسرو پناه 30 سال است که فلان حرف را می‌زنید. زیبا کلام با زیرکی بسیار خودش را در برابر مجری قرار داد. این کار از دید بیننده به معنای مظلومیت او بود. مجری ما به اشتباه وارد چالش با زیبا کلام شد که به نظر من نباید می‌شد.

فضل‌الله شریعت‌پناهی، مدیر گروه اجتماعی شبکه سه سیما بی طرفی و نداشتن جهت‌گیری، هدایت بحث و داشتن تسلط بر موضوع را از ویژگی‌های مجری مناظره ذکر کرد و توضیح داد: برنامه «دیروز امروز فردا» اتاق فکری دارد که اطلاعات کافی را در اختیار مجری قرار می‌دهد. مجری حق دارد وقتی یکی از طرفین از موضوع خارج شد، تذکر بدهد و حرف مهمان را قطع کند. مثلا وقتی موضوع بحث ما سوال از رئیس‌جمهور درباره نوسانات ارزی است، مهمانان نباید درباره وضع معیشتی مردم صحبت کنند، چون اگر بخواهیم وارد حواشی بشویم از طرح سوالات اصلی باز می‌مانیم.

وی در پاسخ به این سوال که چرا مجری برنامه فقط یکسری سوال را از روی کاغذ می‌خواند، گفت: نه ‌این طور نیست. مجری ما راجع به موضوع بحث تحلیل داشت و مطالعه کرده بود. البته در بحث اجرای مناظره هنوز به درجه‌ای که باید، نرسیده‌ایم و مجری‌ها در حال تمرین هستند. هر چه جلوتر برویم بیشتر به نقطه مطلوب نزدیک می‌شویم. اکنون مجری‌ها اضطراب دارند که به کسی بی‌احترامی نشود. البته ما قبلش به مهمان‌ها می‌گوییم که اگر مجری وسط حرفتان پرید، ناراحت نشوید.

محمدحسن رنجبران، مجری برنامه «دیروز، امروز، فردا» افکار عمومی، مجری و سیاستگذاران را سه ضلع یک مثلث خواند و گفت: اگر این سه گروه به یک ارتباط عمیق برسند یک مناظره مطلوب شکل می‌گیرد. جامعه ما باید به یک مدل مناسب در مناظره برسد و من به عنوان یک مجری باید خودم را به این مدل نزدیک کنم. افکار عمومی هم باید مطالبات متعادلی داشته باشند. در کنار همه اینها سیاستگذاران نیز باید سیاست‌های بازتری را اعمال کنند. این مجری با تاکید بر این که سیاستمداران و فعالان سیاسی ما باید یاد بگیرند که قواعد بازی را رعایت کنند، گفت: در مناظره آقایان مطهری و زارعی قبل از برنامه قرار گذاشتیم که درباره یک سری مسائل صحبتی نشود، ولی هیچ کدامشان این قید را رعایت نکردند. وی هدایت مجری را مهم‌تر از دخالت عنوان کرد و گفت: این هدایت گاهی اوقات با فضادادن به مهمان‌ها انجام می‌شود و گاهی اوقات با دخالت محقق می‌شود. دخالت مجری هم در چارچوب سیاستگذاری‌هایی صورت می‌گیرد که به او ابلاغ شده است.