نسل جدید با موسیقی رمضان آشنا نیست

از آنجا که بخش مهمی از بازتاب‌ها و انعکاس فرهنگ و هنر ایرانی اعم از مذهبی و غیرمذهبی در طول تاریخ مبتنی بر روش‌ها و شیوه‌های شفاهی بوده است و به دلیل نبود‌ امکانات و لوازم ثبت و ضبط در گذشته و عمومی نبودن خط و کتابت، به طور طبیعی ما نمی‌توانیم درباره ساختارها و نحوه اجرای بسیاری از ژانرهای فرهنگی و هنری از جمله هنر مذهبی در گذشته نظری قطعی ارائه دهیم. با این حال شاید بتوان براساس شواهد و مدارک و نمونه‌هایی که هنوز از سوی برخی راویان سالخورده و براساس سنت‌های شفاهی اجرا می‌شوند تا حدودی به سوابق برخی هنرها و از جمله موسیقی رمضان و لحن‌های مورد استفاده و مناسبت‌های اجرای آنها پی برد. طبیعی است آگاهی قانع‌کننده از انواع مراسم و آداب قدیمی ماه رمضان و پی بردن به لحن‌هایی که احتمالا در چنین مراسمی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، نیازمند تحقیقات جدی و دامنه‌دار محققان و آگاهان این شاخه از هنر دینی مذهبی ایرانیان است.

با وجود موضوع فوق هنوز مراسم و آداب مختلف ماه رمضان از جمله مناسبت‌هایی به شمار می‌آید که فرم‌هایی از اصیل‌ترین موسیقی ردیفی و موسیقی قومی در آن مورد بهره‌برداری راویان و مجریان قرار می‌گیرد.

راویان و خوانندگان آوازها و لحن‌های مربوط به مراسم و مناسبت‌های ماه رمضان که در فرهنگ سنتی به مناقب‌خوان‌ها، نعت‌خوان‌ها، سحرخوان‌ها، مناجات‌خوان‌ها، حافظان و قاریان قرآن و اذان‌گویان مشهور هستند، هنوز هم کم و بیش در مناطق و نواحی مختلف ایران به اجرای این‌گونه آوازهای دینی مذهبی و مناسبتی مشغولند. با این حال بسیاری از خوانندگان نسل جدیدتر این‌گونه از لحن‌ها، به دلایل مختلف پایبندی چندانی به سنت‌های موسیقایی رمضان نشان نمی‌دهند. بخشی از این بی‌قیدی محصول تغییراتی است که اشاره شد، البته فقدان دانش و آگاهی این گروه از خوانندگان به موسیقی ردیفی و موسیقی قومی عشایری نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است و درحقیقت بخشی از فرایند تغییرات یاد شده را شامل می‌شود.

همه متون مورد استفاده در لحن‌های ماه رمضان الزاما در قالب شعر بیان و خوانده نمی‌شوند. برخی دعاها و استغاثه‌های مورد استفاده در شامگاهان و سحرگاهان ماه رمضان که از انواع موسیقی و آوازهای بی‌بدیل و منحصر به فردی نیز برخوردار بودند، برگرفته از متون و نوشته‌های مشایخ، فقها و بزرگانی چون بایزید بسطامی و شیخ ابوالحسن خرقانی است که دعاها و ندبه‌های عارفانه و استغاثه‌های صوفیانه از درگاه خداوند باریتعالی بوده و بیشتر در قالب متن‌های مسجع هستند. البته شعر شاعران بزرگ و کلاسیک ایران همچون سعدی، جامی، عطار، مولوی و... در بسیاری از ندبه‌ها و سحرخوانی‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت. برخی از اشعار نیز سروده شاعران گمنامی است که به خاطر استفاده مکرر و مستمر و القا و یادآوری فضاهای خاص ماه رمضان، شورانگیز و تاثیرگذارند. در مجموع ادبیات مورد استفاده در ماه رمضان شامل طیف وسیعی از متون و اشعار است که از آثار شاعران شناخته و ناشناخته به وام گرفته می‌شوند.

پاسخ به این سوال را باید با توجه به منع دینی و مناهی مذهبی در استفاده از ادوات موسیقایی در مراسم و مناسبت‌های مذهبی جستجو کرد. از همین‌رو اکثر مناسبت‌های دینی مذهبی که به نوعی موسیقی در ساختار آنها دخیل است، اغلب فرم‌ها و اشکال آوازی بدون ساز اجرا می‌شوند. به طور طبیعی موسیقی رمضان نیز از این مسأله مستثنا نیست. با این حال استفاده گسترده از ساز در مجالس تعزیه و تعزیه‌خوانی و برخی مناسبت‌های ویژه را باید در چارچوب تحولات و رویکردهای خاص مورد بررسی قرار داد. در نتیجه اکثریت قریب به اتفاق الحان و آوازهای ماه رمضان فاقد همراهی با هرگونه ساز است که در این میان، مجالس تعزیه (تعزیه ضربت خوردن و شهادت امام علی(ع)‌) و برخی آیین‌های بیدارباش مانند دم دم سحری که از ادواتی مانند طبل و دهل جهت بیدار کردن مردم در سحر مورد استفاده قرار می‌گیرد، مواردی خاص و استثنایی محسوب می‌شوند. مساله نقاره‌زنی و طبل‌زنی از سوی نقاره‌خانه‌ها و طبل خانه‌ها که در قدیم و برای خبررسانی زمان افطار و سحر مورد استفاده قرار می‌گرفت نیز از همین مقوله قلمداد می‌شوند.