میدان‌های خالی در شهر شلوغ

شهری که شهروندانش همواره درگیر زندگی پردغدغه و شلوغ بوده و قطعا‌ این همه ازدحام و ترافیک تاثیر مستقیمی روی روحیه و زندگی اجتماعی و فردی‌شان می‌گذارد.در این میان مجسمه‌ها و آثار حجمی در فضاهای مختلف شهری می‌تواند به تلطیف روحیه، ‌آرامش شهروندان و خروج از فضای شهرهای صنعتی و ایجاد حس نوستالژیک به شهری که در آن زندگی می‌کنیم، ‌کمک کند. از سوی دیگر به گفته بسیاری از کارشناسان، آثار حجمی و ساخت مجسمه‌های فاخر و جانمایی آن در مناطق مختلف شهر می‌تواند به بحث گردشگری شهری نیز کمک شایانی کند.

به گفته همایون ثابتی‌مطلق - مجسمه‌ساز - نشانه‌ها و مجسمه‌های شهری ‌آثاری هستند برای تمامی فصول یکی از بهترین امکانات را برای تغییر فضا و سیمای شهرها به وجود می‌آورند. این هنرمند مجسمه‌ساز معتقد است مجسمه‌ها و به طور کلی نشانه‌های شهری، نه تنها به غنای بصری شهر و فضای زندگی مردم کمک می‌کنند، بلکه به عنوان نمادها و نشانه‌هایی از فرهنگ و هویت جمعی ما قابل استناد هستند و از این بابت است که باید رویکردی تازه‌تر و جدی‌تر به آنها داشت.

نشانه‌های شهری بخشی از خاطرات مردم شهر هستند. تهران، شهر تعریف شده‌ای برای شهروندانش نبوده و در گذر زمان اندک اندک بر وسعت آن افزوده شده است. بر این اساس داشته‌های خود را حفظ نکرده و همواره هر آنچه از گذشته برایمان باقی مانده یا نابود شده یا در حال تخریب است. اینها صحبت‌های طاهر شیخ الحکمایی، مجسمه ساز و رئیس انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز است.

او معتقد است تهران شهر وسیعی است و می‌تواند نشانه‌ها و مجسمه‌های بی‌شماری را در خود جای دهد و با گذشت زمان، این آثار به بخشی از خاطرات مردم تبدیل شود. همان گونه که هم‌اکنون برج آزادی‌ یا مجسمه فردوسی تبدیل به بخشی از خاطرات مردم و حتی نشانه‌ای برای آنها شده است.

شیخ‌الحکمایی درباره این‌که در چند سال اخیر اگرچه مجسمه‌های زیادی ساخته شده است، اما هیچ‌کدام از آنها تاثیر مجسمه‌هایی همچون مجسمه میدان فردوسی یا مجسمه میدان حر را بر شهروندان نگذاشته است، می‌گوید: «پیش از انقلاب تعداد مجسمه‌های ساخته شده بسیار اندک و در نتیجه میزان توجه به آنها بسیار زیاد بود. از سوی دیگر این مجسمه‌ها با گذشت زمان به بخشی از تاریخ شهر تبدیل شده است. قطعا اگر اکنون مجسمه فردوسی از میدان فردوسی برداشته شود، ‌مردم بشدت جای خالی آن را احساس می‌کنند. چون‌چشم و نگاه شهروندان به این مجسمه عادت کرده است. قطعا‌ اگر مجسمه‌های ساخته شده در سال‌های اخیر نیز شامل این گذر زمان شوند، تاثیرگذار خواهند بود.»

این هنرمند مجسمه‌ساز با بیان مثالی درباره ساخت برج میلاد،‌ توضیح می‌دهد: «زمان زیادی از ساخت برج میلاد در تهران نگذشته است، ‌اما هم اکنون این برج به یکی از المان‌های ساختمان‌سازی در تهران تبدیل شده است و مردم در کنار آن، ‌لحظه‌ها و خاطرات خود را ثبت می‌کنند. قطعا با گذر زمان این برج همانند برج آزادی و به بخشی از خاطرات بدل خواهد شد.»

رئیس انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز با انتقاد از نحوه جانمایی مجسمه‌های تازه ساخت در فضای شهری می‌گوید: «یکی از اقدامات اصلی در حوزه فضاهای شهری و نصب تندیس‌ها و المان‌ها، ‌بحث جانمایی آن است که باید بدرستی و با دقت انجام شود. در چند سال اخیر، سازمان زیباسازی شهرداری تهران بی​نیال و سمپوزیوم مجسمه‌سازی برگزار کرده و آثار بسیار شاخصی تولید شده است که اگر قطعا بدرستی جانمایی شود، هم در زیبایی بصری شهر نقش مهمی خواهد داشت و هم این‌که می‌تواند در ذهن مردم ماندگار شود.

از سوی دیگر وقتی مجسمه‌ها و تندیس‌های مفاخر در کنار مجموعه‌های فرهنگی و هنری جانمایی شود، هم به آن مجموعه ارزش می‌بخشد و هم این‌که میزان شناخت شهروندان نسبت به آن مشاهیر بیشتر و بیشتر می‌شود.»

او با بیان این‌که تاثیر یک نشانه و اثر حجمی روی شهروندان به مراتب از سایر شعارها و صحبت‌ها بیشتر است، توضیح می‌دهد: «متاسفانه این روزها تهران گذشته را باید با ذره‌بین مشاهده کرد. یکی از مشکلات شهری همچون تهران آن است که وقتی شهروندی به مدت چند سال از این شهر خارج شده و دوباره وارد آن می‌شود، احساس غریبی می‌کند و با تغییرات اساسی روبه‌رو می‌شود. شهر تهران از آن دست شهرهایی است که داشته‌های خود را همچون خانه‌های قدیمی،‌ دروازه‌ها و حتی درختان و مجسمه‌ها به عنوان بخشی از خاطراتش حفظ نکرده و هر روز شاهد دگرگونی یا تخریب بخش‌های قدیمی شهر هستیم.»شیخ‌الحکمایی صحبت‌های خود را این گونه ادامه می‌دهد: «مجسمه‌ها، آثار حجمی، ‌درختان و بناهای تاریخی،‌ سرمایه‌های یک شهر برای شهروندانش است که تحت هیچ شرایطی نباید از بین برود و اگر از بین برود به منزله تغییر دادن عادت‌های بصری مردم و تخریب خاطرات شهروندان است.»

ارائه خدمات شهری مطلوب در کنار نماد و خاطره‌سازی برای شهروندان تاثیر زیادی در آرامش و ایجاد احساس تعلق و علاقه‌مندی به محیط‌های شهری ایفا می‌کند.

سیدمجتبی موسوی، رئیس اداره حجم سازمان زیباسازی شهر تهران با بیان این‌که سازمان زیباسازی در سال‌های اخیر اقدامات گسترده‌ای برای ساخت مجسمه‌ها انجام داده است، درباره نمادسازی المان‌های شهری برای شهروندان می‌گوید: «بحث نمادسازی برای شهروندان، ‌شرایط و زمینه خاصی را می‌طلبد. باید فضای لازم در بحث نمادسازی با مجسمه‌ها و المان‌های شهری وجود داشته باشد. به عنوان مثال زمانی که میدان آزادی ساخته شد، ‌تمام فضاهای پیرامونی آن نیز در خدمت میدان بود و امروز شاهد هستیم که با گذشت سال‌ها، ‌این میدان هم برای شهروندان تهرانی و هم برای سایر مسافران به جزیی از خاطرات آنها تبدیل شده است. این موضوع درباره مجسمه‌های فردوسی یا میدان حر و خیام نیز صحت دارد اما به مرور زمان موقعیت فیزیکی این میادین نیز دستخوش دگرگونی شده و ساخت و سازها، آنها را تحت‌الشعاع قرار داده است.»

او با قبول این‌که با گذشت سال‌ها هنوز به چنین نمادهایی در پایتخت نرسیده‌ایم، توضیح می‌دهد: «بیشتر آثار خلق شده در حوزه مجسمه یا آثار حجمی دیگر براساس ویژگی‌های پارک، فضای شهری و مشخصات میدان‌های شهر یا فلکه‌ها آماده شده است و هم‌اکنون در بحث نمادسازی با توجه به استانداردهای در نظر گرفته شده، اثر نمادین خاص و ویژه‌ای خلق نشده است. البته هم‌اکنون احیای میدان امام حسین(ع) در این راستا صورت گرفته و شهرداری با تملک فضاهای لازم درصدد ایجاد چنین فضایی و نمادسازی آن است.»به اعتقاد موسوی، نمادسازی برای شهر تهران اهمیتی ویژه داشته و در یکی دو سال اخیر تعاملات گسترده‌ای با مجسمه‌سازان با محوریت این موضوع که آثار خلق شده حول محور هویت‌یابی و بومی‌سازی باشد، صورت گرفته است.

طاهر شیخ‌الحکمایی، رئیس انجمن هنرمندان مجسمه‌ساز درباره تاثیر مجسمه‌سازی در میادین و افزایش المان‌های شهری می‌گوید: «هم‌اکنون صنعت گردشگری از رونق خوبی برخوردار نیست و باید از ابزار جدید برای رونق این صنعت به منظور بازگشت سرمایه به کشور استفاده کرد. مجسمه‌سازی و به طور کلی هنر مدرن می‌تواند نقش مهمی در جذب گردشگر داشته باشد.»

همچنین سیدمجتبی موسوی، رئیس اداره حجم‌سازی سازمان زیباسازی اعتقاد دارد که این موضوع بسیار مهم است و باید در تعامل با هنرمندان و مجسمه‌سازان داخلی و خارجی بتوان آثاری را خلق کرد که به رشد گردشگری شهری منجر شود و از این طریق توجه شهروندان را نسبت به آثار حجمی موجود در شهر جلب کرد.

اگرچه در سال‌های اخیر مجسمه‌سازان بسیاری به مدد مدیریت شهری آمده و همواره در تلاش بوده‌اند که شهرها را به مکانی امن و خاطره‌انگیز به دور از همه مشکلات و خشونت‌های شهری تبدیل کنند،‌ اما آنچه دیده می‌شود، توجه بیشتر به افزایش آمار ساخت این آثار بوده و ماندگاری آن در ذهن شهروندان کمتر احساس می‌شود. از این رو به نظر می‌رسد مدیریت شهری باید تلاش کند با در نظر گرفتن همه جوانب و لحاظ کردن مباحث هنری، آرامش، خلاقیت، ماندگاری و مباحث مربوط به گردشگری به عنوان مطالبات جدید شهروندان، به نیازهای آنها پاسخ دهد.