رادیو مرا انتخاب کرد

صادقیان از سال 1349 سواد و صدای کودکانه‌اش را به رادیو داده است و  هشت سال بعد در بحبوحه روزهای برف و بنفشه سال 57 و تعطیلی موقت برنامه‌ها به اجبار از رادیو جدا و روی درس و مشق متمرکز می‌گردد سپس همراه خانواده راهی بابلسر می‌شود و پس از شرکت در کنکور و قبولی در رشته علوم ارتباطات اجتماعی (شاخه روزنامه‌نگاری) دانشگاه علامه‌طباطبایی(ره) به‌تهران برمی‌گردد.

پس از فراغت از تحصیل، مدتی کوتاه در فضای روزنامه‌های کیهان، اطلاعات، رسالت و ... قلم می‌زند، ولی دوباره دلش هوای رادیوی گرم و گیرا می‌کند تا این بار در 23 سالگی، روزگار وصل خویش بازجوید و جاگیر استودیوی برنامه عصرگاهی جنگ جوان شود.

ژاله صادقیان که بیش از یک‌سوم عمر رادیو را با این رسانه نجیب زیسته است، پس از اجرای قانون منع حضور رادیویی‌ها در تلویزیون (سال 81) میز و میکروفن صدا را به دوربین ترجیح داد اما دو سال بعد بنا به دلایلی جلوی رادیو را نقطه گذاشت و با جنگ تلویزیونی «چرتکه» به جرگه مجریان جعبه جادو درآمد.

البته این دوری هم زیاد دوام نداشت و تابستان 86 دعوت شبکه برون‌مرزی صدای آشنا برای اجرای مجله فرهنگی ـ هنری ستاره‌چین شب‌های روشن دامنگیرش شد تا بیش از این در تلویزیون غریب نماند.

این راوی شیرین‌بیان شاعرانه‌های قند پارسی ـ که از قضا خیلی شعر حفظ نیست و به شدت از مشاعره ‌کردن می‌ترسد! ـ از 14 فروردین 90 به برنامه مشاعره (چکامه) شبکه آموزش آمده؛ برنامه‌ای که به منزلت حرفه‌ای و رسانه‌ای خوبی دست یافته است و در حال حاضر قسمت‌های جدیدش در مرحله پیش‌تولید قرار دارد.

گلستان حکمت و حافظ‌خوانی (شبکه رادیویی فرهنگ)، دلنوازان (شبکه 4) و تکرار مشاعره (شبکه آموزش) سهم روزانه، شبانه‌های بهاری مخاطبان از صدا و تصویر صادقیان است.

اول بار، صدا شما را رادیویی کرد یا سواد؟

هیچ‌کدام. اتفاق مرا رادیویی کرد، با به دنیا آمدن برادر کوچکم نگهداری از ما دو نفر برای مادربزرگم دشوار شد و مادرم که معاون مدرسه ابتدایی بود مجبور شد مرا با خود به محل کارش ببرد بنابراین در حالی که تازه سه سالم تمام شده بود، سرکلاس اول نشستم و زود به درس و یادگیری علاقه‌مند شدم. پدر و مادر و خاله بزرگم ـ که متاسفانه دیگر در این دنیا نیست ـ هم خیلی تشویقم کردند و در امتدادبخشی به این وضعیت نقش موثری ایفا کردند. خلاصه کار به جایی رسید که در پنج سالگی کتاب‌های سوم دبستان را براحتی می‌خواندم. بعد هم پسرخاله مادرم که از تهیه‌کنندگان و بازیگران رادیو و تلویزیون آن زمان بود وقتی دید در این سن و سال سواد خواندن و نوشتن دارم به برنامه خردسالان رادیو معرفی‌ام کرد.

بله.

بله. در مورد من همه چیز برعکس پیش رفت. در واقع می‌توان گفت رادیو مرا انتخاب کرد و به دنبال خود کشید.

نه [با تاکید] خیلی سال است که دیگر این طوری نیست. وقتی کودکی را پشت سر گذاشتم، رادیو همه چیزم شد. خیلی به آن علاقه‌مند بودم و دلم می‌خواست به هر قیمتی شده کارم را با این رسانه دوست‌داشتنی ادامه بدهم البته وقفه‌هایی هم داشتم، اما همان طور که می‌بینید در این سن و سال نیز همچنان من به دنبال رادیو هستم و رادیو به دنبال من است و خوشبختانه همزیستی مسالمت‌آمیز و تعامل خوبی با هم داریم.

گاهی هیچ‌کدام مهم نیست! تزاید شبکه‌های رادیویی و نیاز روزافزون به نیروی انسانی ما را مجبور کرد برای جذب آدم‌هایی که تنها کمی از عام جامعه بهتر باشند، استانداردها را پایین آوریم و تا حدودی کیفیت را فدا کنیم. بنابراین پذیرش‌ها خیلی براساس معیارهای رادیوی قدیم نبود و کمی سهل‌انگاری رخ داد، البته همه نیروهای جوان و تازه‌نفس این‌گونه نبودند و حتی بعضی از آنها وقتی با واقعیت حساس رادیو از نزدیک آشنا شدند تلاش خوبی کردند و خودشان را رشد دادند.

بله، متاسفانه ما کمیت را جای کیفیت نشاندیم و نتوانستیم خوراکی از جنس خودش مهیا کنیم و به خوردش دهیم.

بله.

رادیو در درجه اول، صدایی ویژه می‌طلبد؛ صدایی که از هر شبکه رادیویی شنیده شود و امکان اشتباه‌گرفتنش با صدای فرد دیگری در همان حیطه و حدود وجود نداشته باشد؛ البته چنین صداهایی فراوان نیستند. این را هم اضافه کنم که کمی یکسویه و دور از ذهن است که فکر کنیم توسعه دیگر رسانه‌ها مشتریان رادیو را پرانده است. اگر کیفیت را حفظ کنیم رادیو همچنان شنونده‌های خودش را دارد.

این دو کفه برابر نیستند. سواد، اکتسابی است اما حنجره و صدا از وقتی به دنیا می‌آیید همراهتان است. رادیو فقط صداست و شما هیچ وسیله دیگری برای ارتباط با مخاطبتان ندارید بنابراین اگر صدا نداشته باشید نمی‌توانید به این عرصه وارد شوید و بدون سواد هم دوام نمی‌آورید. البته منظور از سواد اصلا این نیست که کتاب‌های درسی‌مان را خوب خوانده باشیم بلکه باید هوش حسی خود را تقویت کنیم و این مهم، یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد.

هوش حسی و اطلاعات عمومی باید از همان روزهای اول سوادآموزی پرورش یابد، اما متاسفانه این ویژگی را نیز کمتر در جوان‌های امروزی می‌بینیم.

نه.

قبول دارید که صداها هم موسیقی‌اند؟

به همین دلیل من نیز کم و بیش با این حرف موافقم که بعضی از صداها در شرایط خاصی قابل شنیدن هستند، اما معتقدم اگر لحن صبحگاهی و شبانگاهی صدا فرق بکند با همان وضعیت و فرکانس هم مورد پذیرش قرار می‌گیرد. فقط صدا از جنس آوا تعیین‌کننده نیست و اگر شکل‌های بیانی‌مان را در زمان‌های مختلف تغییر دهیم می‌توانیم آن محدودیت موسیقایی را بشکنیم؛ درست مثل یک موسیقی آرام شبانگاهی که اگر کمی مترونوم‌اش را بالاتر ببریم و ضربش را بیشتر کنیم، صبح هم شنونده خواهد داشت.

درست است، اما به هر حال اگر یک گوینده می‌خواهد در همه ساعت‌ها شنیدنی شود باید توانایی بازی با صدایش را داشته باشد.

هر دو. من با پیشوند «هم» کاملا موافقم چون بار مثبت دارد.

باید درک خوبی از جامعه و آدم‌های اطرافمان داشته باشیم. البته نمی‌دانم الان که چهل و چند سالم است، این حرف را می‌زنم یا اگر در 26سالگی هم با این سوال مواجه می‌شدم، همین را می‌گفتم. به هر حال الان اعتقادم این است که باید دید جامعه‌شناسانه‌تری نسبت به اطرافمان داشته باشیم. برای ارتباط با مردم باید آنها را شناخت و از آن مهم‌تر نگاه مهربان‌تری به جامعه داشت. اگر نگاه مهربانانه و پرعطوفتی نداشته باشید، هر قدر هم که مردم‌شناسی‌تان خوب باشد، مخاطب شما را به همصدایی و همصحبتی نمی‌پذیرد.

به هر حال گوینده هم یکی از آدم‌های همین جامعه است. افرادی که معمولا در این عرصه بیشتر موفقند و مردم به همدلی و همصدایی قبولشان دارند به لحاظ تحصیلی، مالی، خانوادگی و... از قشر متوسط برخاسته‌اند بنابراین راحت می‌توانند خودشان را به مخاطبان مختلف با سطح‌های متفاوت نزدیک کنند.

همه رادیو را شبکه فرهنگ نبینید. رادیو در درجه اول همراه و همدم اوقات مردم است، البته کارکرد آموزشی هم دارد منتها بار اصلی فرهنگسازی فقط بر دوش گوینده نیست. وظیفه برنامه‌سازان خیلی بیشتر است و باید آنها را در راس هرم در نظر بگیرید. گوینده آدمی است که حتی اگر برنامه‌ای سطح پایین را هم به او بسپارند، باید به بهترین شکل از عهده اجرایش برآید و گرچه بخشی از این اجرای خوب و راهگشا به سطح سواد و تحصیلات او بستگی دارد، اما باور کنیم که سواد واقعی همه گوینده‌ها به اندازه مدرک دانشگاهی‌شان نیست. بنابراین نمی‌توانیم بر این اساس خط‌کشی کنیم که مثلا چون فلانی لیسانس یا فوق‌لیسانس دارد یک سر و گردن بالاتر قرار می‌گیرد و باید این برنامه را اجرا کند یا نکند. من افرادی با مدرک دیپلم می‌شناسم که سوادشان از کسانی که دکترا دارند، خیلی بیشتر است.

مردم. هیچ آدم رادیویی و صداآشنایی نیست که توسط مردم شناخته شود. اما با شدت هر چه تمام‌تر مورد لطف و محبت‌شان قرار نگیرد. این از صفای باطن هموطنان ما سرچشمه می‌گیرد و یک دنیا ارزش دارد. شما نمی‌دانید چقدر تشنه محبتشان هستیم.

صداآشنا. هنوز هم گوش مردم بیشتر با صدایم آشناست تا چشمشان به تصویرم.

نه. خدا نکند! ... آن وقت به عنوان آدم تلویزیون شناخته می‌شوم.

نه. اما با این وجود همچنان با کسانی برخورد می‌کنم که بیشتر صدایم را می‌شناسند تا تصویرم را.

این‌جور می‌گویند.

احتمالا وقتی گفتند من هم قبول کردم دیگر ]می‌خندد[ باور کنید من در این ماجرا تقصیری نداشتم، چون چهره و صدا را ما انتخاب نمی‌کنیم، هرچه هست لطف خداست و خیلی جای شکر و تشکر دارد.

شما می‌دانستید پروین اعتصامی در 35 سالگی فوت کرد؟

پس خدا را شکر من آن مرحله را رد کرده‌ام! [می‌خندد]

می‌خواستم ببینم سن و سالش را می‌دانید یا نه.

سال‌ها قبل در یک نمایش رادیویی زندگی پروین اعتصامی را از خردسالی تا زمان فوت نقش‌گویی کردم، اما تا حالا کسی نگفته بود شبیه‌اش هم هستم. این سوال شما مرا یاد خاطره‌ای از دوران دانش‌آموزی‌ام انداخت.

آن زمان یکی از دوستانم گفت از بس کتاب شعر دستت می‌گیری و حافظ می‌خوانی من هم ترغیب شدم حافظ بخوانم، اما قبل از این‌که دیوانش را باز کنم، مینیاتور حافظ که روی جلد کتاب نقاشی شده بود، توجهم را جلب کرد. در آن تصویر، حافظ خیلی شبیه تو بود! [با خنده]

خلاصه قبلا شبیه حافظ بودم و حالا شبیه پروین [می‌خندد] واقعیت این است که من روزهای فراوانی را با پروین اعتصامی گذرانده‌ام، حتی تمام دیوانش را برای خانه کتاب خوانده‌ام و لحظات زیادی به زندگی و جایگاهی که در ادبیات ایران داشته است، فکر کرده‌ام. نمی‌دانم شاید این همنشینی شباهت‌هایی را هم پدید آورده باشد.

امثال ما گوینده‌ها که زیاد با شعر سروکار داریم و در دنیای ادبیات غور می‌کنیم و تا حدودی حسگیری‌مان فطری است، وقتی در خلوت، شعری می‌خوانیم خودمان را در زمان و روزگار شاعرش می‌بینیم، مثلا وقتی دیوان پروین را برمی‌دارم،‌ دیگر در زمان حال نیستم و سال 1320 برایم تداعی می‌شود. در چنین شرایطی آن آدم برایم بسیار بزرگ و نیکواندیش است. مضامینی در اشعار پروین سراغ دارم که شاید بسیاری از شاعران بزرگ‌تر و نام‌آشناتر از او حتی به سراغشان هم نرفته‌اند. در هر یک از اشعار این اختر چرخ ادب، پندی نهفته است. در قصیده‌هایش بعد از هر دوسه بیت، یک شاه‌بیت دارد و اینها چیزهای کمی نیست که افراد دیگر هم مثلش را آورده باشند. آنچه پروین دیده را خیل بزرگ شاعران ما ندیده‌اند بنابراین به نظرم از این جهت، پروین خیلی بزرگ است و متعلق به همه زمان‌هاست.

اشعاری که خوانده‌ام خیلی‌خیلی زیاد است. شاید به اندازه یک کتابخانه باشد اما آنچه باب طبع خودم است و معمولا در زبانم می‌چرخد، شعرهای معاصر و به طور خاص اشعار زنده‌یاد فریدون مشیری، مرحوم دکتر قیصر امین‌پور و استاد محمدعلی بهمنی است. به اینها خیلی علاقه‌مندم و بسیار به مرورشان می‌نشینم. از محمدرضا عبدالملکیان، حمید مصدق، نیما و شاملو هم می‌خوانم اما جالب است بدانید اگر قرار باشد شاهدمثالی در صحبت‌هایم بیاورم و به نکته ویژه و ظریفی اشاره کنم به سراغ ادبیات کهن می‌روم و از میان آنها دستچین می‌کنم. خودم هم نمی‌دانم چرا این اتفاق می‌افتد اما الان شما مرا وادار کردید به این مساله فکر کنم.

این‌که چه کسی بخواند خیلی مهم است زیرا گاهی شعر در وقت خوانش می‌میرد. شاعر هرکسی که باشد درونیاتش را در قالب شعر بیرون تراوانده و به دست ما رسانده است.

حال وقتی می‌خواهیم شعر او را بخوانیم باید به امانتی که دستمان سپرده فکر کنیم و بکوشیم آن را درست منتقل کنیم تا بتوانیم این تولد را امتداد بخشیم. من همواره سعی کرده‌ام مدیون هیچ شاعری نشوم و جوری شعرخوانی نکنم که مثلا سعدی بگوید از دست ژاله، فریاد! [با خنده]

بله، نبودند و نیستند. اگر معدود شاعرانی که اشعار خودشان را بسیار زیبا می‌خوانند کنار بگذاریم، مابقی شاعران در تمام دوران تاریخ، راوی داشته‌اند.

یعنی کسانی را انتخاب و استخدام می‌کردند تا بتوانند شعرهایشان را آن‌گونه که باید و شاید به گوش مردم برسانند. در واقع شاید نخستین گویندگان هر جامعه‌ای همین راویان بودند.

آن زمان راوی، شعر را در جمع‌های پنج تا 500 نفره می‌خواند اما ما برای پنج میلیون نفر می‌خوانیم بنابراین باید مراقب باشیم کاری نکنیم که برای یک برنامه پنج دقیقه‌ای، شعری نابود شود و از دست برود.

این اتفاق هم نمی‌افتد مگر آن که شعر را بفهمیم و به دیگران بفهمانیم که شاعر چه می‌گوید.

اصلا! من خیلی شعر حفظ نیستم!

به هیچ وجه. بشدت از این وادی می‌ترسم. هرگز آنقدر اعتماد به نفس نداشتم که به کسی پیشنهاد مشاعره بدهم اما وقتی دیگران این کار را انجام می‌دهند و پای خودم در میان نیست، خیلی راحت ابیات را به یاد می‌آورم. البته من هیچ شعری را از ابتدا تا انتها حفظ نیستم ولی بیت‌ها، پاره‌ها و قطعات فراوانی در ذهن دارم که معمولا هنگام نوشتن کشفشان می‌کنم و متعجب می‌شوم که این شعر را بلد بودم و خودم خبر نداشتم بنابراین اگر مجبور شوم می‌توانم این کار را انجام دهم.

اگر قرار باشد چنین کاری بکنم ترجیح می‌دهم اصلا چنین کاری نکنم. [می‌خندد]

بله، چون تا حالا امتحانش نکردم باید به کسی اشاره کنم که اصلا چیزی بلد نباشد مثلا اگر طرف مشاعره‌ام دکتر آذر یا شرکت‌کننده‌های برنامه باشند، بیت دوم را هم به سوم نمی‌رسانم و زود بازنده می‌شوم.

من بچه‌‌ها ندارم! فقط یک پسر دارم. همسرم هم خیلی شعر حفظ است و فکر می‌کنم در مقابل ایشان هم تسلیم و بازنده باشم.

ابتدا باید این کار را درست بیاموزم و شیوه حفظ‌کردن اشعار را یاد بگیرم چون همه اینها روشمند است. آن وقت اگر دیدم می‌توانم این کار را به بهترین شکل ممکن انجام دهم در مشاعره شرکت می‌کنم.

قضاوت‌های من بر اساس مطالعات و دانسته‌هایی است که از لابه‌لای کتاب‌ها درآمده است اما در این که هر کدام از ما سلیقه خاص و مشخص خودمان را داریم هم شکی نیست بنابراین نمی‌توان گفت سلیقه شخصی من در کار دخیل نمی‌شود. حتما دخالت دارد اما اندازه‌اش زیاد نیست. شیوه ارزشیابی‌ام از شعرخوانی‌ها هم این‌گونه است که دقت می‌کنم ببینم متوجه می‌شوم کسی که شعر می‌خواند چه می‌گوید یا نه. روخوانی شعر را همه بلدند، اما درست‌خوانی و انتقال مفهوم نیازمند اصولی است که در همه کتاب‌های ادبیاتمان آورده شده است. باید شعر را بشناسیم: تقطیع آن را بلد باشیم؛ اوزانش را بدانیم؛ به عروضش توجه کنیم؛ قافیه‌هایش را درست تلفظ نماییم و از همه مهم‌تر حواسمان باشد که تا پایان خوانش حتی یک واژه از دست نرود و همه کلمات، واضح به گوش شنونده برسد. مجموع این قوانین مبنای برداشت من است. برخی لحن‌های شعرخوانی که در انجمن‌های شعر فراگیر شده را هم نمی‌پسندم، زیرا معتقدم شعر را نباید لهجه‌دار کرد. احساس‌های عجیب و غریب مدشده در این سال‌ها هم اصلا قشنگ نیست. البته این شیوه‌ها را بسیاری از کسانی که واقعا در این حوزه استادند هم قبول ندارند وگرنه من که کاره‌ای نیستم و بیشتر از نظر گویندگی و خوانش به شعرخوانی‌ها نگاه می‌کنم.

از نظر من هر شعرخوانی یک گوینده است.

تکراری‌بودن فرم برنامه اجتناب‌ناپذیر است چون جنس مسابقه‌ای و شعر و ادب‌‌گونه کار معلوم و ثابت است اما همین که شرکت‌کننده‌هایش عوض می‌شوند یک عالمه فرق ایجاد می‌کند.

خواهش می‌کنم از دید مردم به مشاعره نگاه کنید نه از نقطه‌نظر تکنیکال رسانه‌ای. خیلی‌ها راس ساعت 22 خودشان را به خانه می‌رسانند تا این برنامه را تماشا کنند. مگر آنها متوجه نمی‌شوند که فرم کار تکراری است؟

درست است ولی برنامه مشاعره‌ای که از 14 فروردین 90 روی آنتن رفت کاملا با قسمت‌هایی که بعدا در شهرستان‌ها ضبط شد فرق می‌کرد. شما مسابقه هفته با اجرای مرحوم نوذری را به یاد می‌آورید؟

خب چه شکلی بود؟ مگر نه این که تا چند سال با همان فرم همیشگی پخش شد؟

یادتان باشد که برنامه ما از شبکه آموزش پخش می‌شود.

من همیشه دعاگوی جان دکتر آذر هستم که اینقدر پیگیرانه توانست برنامه را به سرانجام برساند. به نظرم ایشان برند مشاعره در ایران است. شما نمی‌دانید این برنامه چقدر فروش کتاب‌های شعر و ادبیات را بالا برده است. آمارش را به ما می‌دهند و این اتفاق کمی نیست. بعد هم همان‌طور که گفتم وقتی شکل مسابقه شما مشاعره‌ای است باید تا آخر همین روال مرسوم را ادامه بدهید و خیلی قدرت تغییر و تحول ندارید. البته در سری جدید، بخش‌های دیگری اضافه می‌شود که جذابیت و تنوع برنامه را بالا خواهد برد. ضمن این‌که سعی می‌کنیم همانند برنامه نوروز 91 روند حضور تماشاگران در استودیو را تداوم دهیم البته شلوغی محیط مسابقه، استرس شرکت‌کنندگان را بیشتر می‌کند اما با این حال قرار است این اتفاق در برنامه‌های آتی رخ دهد زیرا معتقدیم همین استرس‌های چنددقیقه‌ای آدم را آبدیده می‌کند و قدرت ابراز وجود و جسارتش را بالا می‌برد.