کودک و دعا

دعا و نیایش از مسائل مهمی است که جزء نیازهای اساسیِ معنویِ انسان محسوب می‌شود و همانند خداجویی، از فطرت و ضمیر آدمی نشأت می‌گیرد و باعث صفای روح و جان انسان می شود. در این راستا، کودکان نیز از این قاعده متمایز نیستند و آنان به دلیل فطرت پاکی که دارند، دعایشان دلنشینتر و در عین حال مقبول ­تر است. به همین دلیل باید از سنین خردسالی و کودکی شیوه صحیح دعا کردن را از طرق مختلف به آنها آموزش داد. یکی از راه­های موثر آموزش این امر از طریق رسانه­ ها و مخصوصا تلویزیون در برنامه های کودک است.

خوشبختانه دعا کردن به یکی از بخش­های مهم برنامه­ های کودک تبدیل شده است و بیشتر برنامه­ ها، با دعا کردن آغاز و یا خاتمه می یابد. گنجاندن این سنت پسندیده در برنامه های کودک باعث می شود تا کودک در بازی­ ها و تفریحات خود نیز خداوند را به یاد داشته و ذهنیت مناسبی نسبت به آفریدگار هستی داشته باشد. قابل ذکر است که علی­رغم اینکه دعا یکی از بخش­های بسیاری از برنامه های کودک است، ولی تعدادی از برنامه ها نیز فاقد این بخش در برنامه های خود هستند.

به نظر می­ رسد اولین و یا شاید موثرترین برنامه­ ای که سنت پسندیده دعا کردن را در برنامه­ های کودک اشاعه داد، برنامه­ های "عموپورنگ" بود.

 او با شیوه­ه ای کودک­ پسند و با زبانی که برای آنان قابل فهم بود، کودکان را با موضوع دعا آشنا نمود. عموپورنگ برنامه­ های خود را با دعا خاتمه می داد و همواره از کودکان می خواست که در دعا کردن کوشا باشند. همچنین در صورت حضور بچه­ ها در برنامه، از آنها درخواست می کرد که آنها هم دست به دعا بردارند که در آن صورت دعاها در عین داشتن روح کودکانه، بسیار زیبا بودند. دلیل این زیبا بودن این است که کودکان با روح پاکی که دارند، دنیا را بسیار ساده و بی آلایش می بینند و به طبع دعاهایشان نیز از این جنس می­باشد.

البته موضوع دعا و شیوه­ی انجام آن نیز مانند سایر موضوعات مطرح شده در برنامه های کودک قابل نقد و بررسی است. با توجه به اینکه هر رفتاری که در برنامه­ های کودک نمایش داده می­ شود، باید نوعی آموزش برای کودکان به حساب آید، رفتارهایی که در ارتباط با آموزه­های دینی انجام می­ شود، از حساسیت بیشتری برخوردار هستند.

از این رو، نقاط ضعفی در شیوه­ ی انجام دعا در برنامه­ های مختلف کودک مشاهده می­ شود که برنامه "رنگین­ کمان" از آن جمله است. یکی از بخش های مهم و تاثیرگذار برنامه رنگین­ کمان بخش دعا کردن است که در انتهای برنامه توسط "خاله نرگس"(خانم آزاده آل­ایوب) انجام می­شود.

 در این بخش با توجه به موضوع برنامه، دعایی خوانده می­ شود و به کودک آموزش می­ دهند که در همه کارها- حتی بازی­ ها و تفریحات کودکانه­ ی خود- با خداوند راز و نیاز کند. یکی از اشکلات جدی دعا کردن در این برنامه این است که ادبیاتی که برای دعا کردن به کار گرفته می­ شود، عموما ثقیل و خارج از درک و فهم کودک است. خاله نرگس گاه از واژگانی در دعاهای خود استفاده می کند که کودک معانی آنها را به درستی نمی داند و در این صورت ممکن است که متوجه فحوای دعا نیز نشود.

 نکته دیگر اینکه، در این برنامه خاله نرگس صرفاً وظیفه دعا کردن را به عهده دارد و در صورت نبود وی در برنامه، بخش دعاکردن حذف می­ شود. در حالیکه، اگر "نیما"(آقای محیار مجیب) یا "پنگول"(عروسک برنامه و با صداپیشگی هومن حاجی­ عبداللهی)-که کودکان این برنامه محسوب می­ شوند- به دعا کردن بپردازند، قطعاً تأثیر این عمل در ذهن مخاطب برنامه افزایش خواهد یافت.

درعین­ حال، در روزهایی هم که خاله نرگس در برنامه حضور دارد و در حال دعا کردن می­ باشد، پنگول در گوشه­ ای پنهان می­ شود و پس از اتمام دعا، بیرون می­ آید و به اجرای ترانه می­ پردازد. این رفتار پنگول سوال­ برانگیز به نظر می­ رسد زیرا برای کودک قابل درک نیست که هنگامی که خود آنان دست به دعا برداشته­ اند، عروسک محبوبشان خود را پنهان می­ کند و فقط زمان اجرای ترانه و انجام رفتارهای نادرست حضور پررنگ دارد.

برنامه­­ ای دیگر که در پایان آن به دعا کردن می پردازند، برنامه "شادونه در سرزمین دونه­ ها" است. در این برنامه شیوه­ی دعا کردن با دیگر برنامه­ های کودک متفاوت است، زیرا بخش دعا کردن همراه با موسیقی می­باشد. در پایان برنامه علاوه بر دعا کردن "خاله شادونه"(خانم ملیکا زارعی) و آمین گفتن بچه­ ها، آهنگ محزونی پخش شده و عروسکها به همراه خاله شادونه ترانه­ای را اجرا می کنند. محتوای این ترانه درباره دعا برای باران و سلامتی بیماران است.

 به نظر می­ رسد که همراه کردن موسیقی با دعا امر پسندیده­ای نباشد و اگر دعا کردن-به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم- به کودک آموزش داده شود، مناسب­تر باشد. زیرا رسم دعا کردن در برنامه­ های کودک باید با هدف آشنا کردن کودکان با این سرمایه عظیم معنوی باشد و در صورت تداوم همراهی موسیقی با دعا، بیم آن می­ رود که این بخش در برنامه­ های کودک تبدیل به یک بخش فانتزی و نمایشی شود. "اتل متل تماشا" که به تازگی جزو برنامه­ های کودک صبحگاهی قرار گرفته است، بخش دعا کردن در ابتدای برنامه و از زبان خود کودکان خوانده می­ شود.

این دعا به صورت راز و نیازی بی­ آلایش با خالق هستی است و در عین اینکه دعا کردن را به کودک آموزش می­ دهد، بسیار زیبا و دلنشین است. در برنامه­ های دیگر کودک، مجریان دعا را قرائت کرده و بچه ها آمین می گویند. ولی این برنامه کودکان در حالی که دست به آسمان برده اند، با خدا راز و نیازی کودکانه دارند. این نوع دعا خواندن باعث هم ذات پنداری بیننده­­ ی کودک با دعا کنندگان و تاثیرگذاری بیشتر آن خواهد شد.

سخن آخر اینکه، همان طور که در این نوشتار اشاره شد اشاعه سنت دعا در برنامه های کودک امری بسیار پسندیده و در خور توجه است. کودکان به دلیل فطرت پاکی که دارند ارتباط بهتری با این مقوله خواهند داشت و آداب دعا کردن را در این سنین به خوبی خواهند آموخت. تداوم و تثبیت این سنت پسندیده در ذهن کودک منوط به شیوه­ ی صحیح انجام دعا در برنامه های کودک است و باید اهتمام بیشتری شود تا کودک هرچه بیشتر با این سرمایه­ ی معنوی انس و الفت پیدا کند.

فاطمه محیا پاک آیین