تنوع موضوع در کمدی‌های تلویزیونی

قبل از این‌که تلویزیون به جمع رسانه‌ها بپیوندد، رادیو با برنامه‌های کمدی، مردم را هم به خنده وامی‌داشت و هم به اصطلاح راز‌های مگو را برای آنها فاش می‌کرد. گاهی هم آینه را مقابل جامعه می‌گذاشت و با انعکاس اتفاقاتی که در جامعه رخ می‌داد مردم را می‌خنداند. مردم باورشان نمی‌شد کنار گوششان اتفاقاتی می‌افتد که اگر از دور به آنها نگاه کنند، خنده‌دار به نظر می‌رسد. رادیو با استفاده از کمدی موقعیت، مردم را به مخاطبان دائمی خود تبدیل کرد. برای اثبات این گفته لازم نیست جای دوری برویم. برنامه «صبح جمعه با شما» که در دهه 60 یکی از پرمخاطب‌ترین برنامه‌های رادیو بود، شنوندگان زیادی داشت که پیر،جوان، زن، مرد،کم‌سواد ، تحصیلکرده و ... را شامل می‌شد. صبح جمعه با شما بخش‌های متنوعی داشت که در هر کدام از آنها قسمتی از جامعه و آدم‌های آن را منعکس می‌کرد. مثلا در بخش «زندگی ما زندگی بعضی‌ها»، تفاوت میان نوع زندگی مردم مرفه و کم‌درآمد را سوژه قرار می‌داد و با زبان طنز می‌گفت فاصله طبقاتی در جامعه روز به روز بیشتر می‌شود یا در بخش «آقای ملون» با اجرای زنده‌یاد منوچهر نوذری معضلات اخلاقی و ریاکاری را زیر ذره‌بین می‌گذاشت.

تلویزیون‌ هم وقتی چراغش روشن شد برای جلب مشتری، هم از کمدی‌‌های رادیویی وام گرفت و هم از نمایش‌های کمدی. در گام نخست، نمایش‌های کمدی صحنه‌ای در حال اجرا را ضبط و برای مخاطبان خود پخش کرد. این نمایش‌ها مخاطبان تلویزیون را افزایش داده و آنها را به تماشای برنامه‌های تلویزیونی عادت دادند. به مرور که برنامه‌سازی در تلویزیون جدی شد، برنامه‌های کمدی رادیو الگویی شدند برای ساخت برنامه‌های طنز آیتمی. حتی زمانی که تلویزیون وسیع شد و شبکه‌ها زیاد شدند و برنامه‌سازان تحصیلکرده به تلویزیون آمدند، بازهم برای ساخت طنز‌های شبانه از این الگو استفاده کردند. مهران مدیری با ساخت همین‌ نوع طنز، کارش را در تلویزیون شروع کرد و به شهرت رسید. موضوعاتی که او در برنامه نوروز 77 و ساعت خوش مقابل دوربین می‌برد، شباهت بسیار به بخش‌های مختلف برنامه رادیویی صبح جمعه با شما داشت.

در سال‌های گذشته تولید سریال‌های کمدی در تلویزیون افزایش یافت. سریال‌هایی که داستان‌های دنباله‌دار دارند و با آثار کمدی رادیویی و نمایش‌های صحنه‌ای کاملا متفاوت هستند. تولید این‌گونه سریال‌ها با تولید سریال زیرآسمان شهر به کارگردانی مهران غفوریان آغاز شد و کم‌کم رونق گرفت و روز به روز دایره موضوعاتی که نویسندگان و کارگردانان تلویزیون به آن می‌پرداختند، وسیع‌تر شد.

اگر زیر آسمان ‌شهر را در زیرمجموعه سریال‌های کمدی ـ خانوادگی قرار دهیم، سروش صحت، سعید آقاخانی و سامان مقدم دیگر کارگردانانی بودند که در سال‌های بعد برای ساخت سریال‌های کمدی به سراغ خانواده‌ها رفتند و تلاش کردند به وسیله طنز هم مردم را بخندانند و هم پیام‌های اخلاقی را به آنها منتقل کنند. برخی از این کارگردانان دوره آزمون و خطا را بسرعت سپری کردند و آثاری منسجم و جذاب را روانه آنتن کردند که سروش صحت و سامان مقدم را می‌توان در این گروه قرار داد. اما کارگردانانی مانند سعید آقاخانی، بدون توجه به نقد‌هایی که به آثار آنها می‌شود، تقریبا همیشه به سراغ خانواده‌هایی می‌روند که سال‌هاست با مشکلاتی خاص و شبیه به هم روبه‌رو هستند. اما در زمینه کمدی‌های اجتماعی، رضا عطاران بهترین‌ها را برای تلویزیون کارگردانی کرده است. در نگاه اول شاید سریال‌هایی مانند متهم گریخت، خانه به دوش، ترش و شیرین و بزنگاه در ردیف کمدی‌های خانوادگی قرار بگیرند، اما عطاران در هیچ‌کدام از آثارش به اصطلاح درجا نزده است.

او در هر سریالش از طریق شخصیت‌هایی که طراحی کرده به مسائل اجتماعی از جمله بیکاری، مهاجرت، اعتیاد و... پرداخته و آنها را آسیب‌شناسی کرده است. در مباحث آکادمیک آثار عطاران را می‌توان در زمره کمدی‌های سیاه قرار داد. آثاری که با زبان طنز، تلخی‌ها را نشان می‌دهند و آن‌ها را گوشزد می‌کنند. در سریال خانه ‌به دوش او به معضل بیکاری پرداخت، در سریال ترش و شیرین بخشی از زندگی زنان سرپرست‌ خانوار را به تصویر کشید و در بزنگاه به سراغ معتادان رفت و نشان داد آنها چگونه می‌توانند زندگی خود و دیگران را به نابودی بکشند. در آثار عطاران کمتر می‌توان رَدپای تکرار، هجو و لودگی را دید. مهدی مظلومی هم خوب شروع کرد. او با ساخت سریال بدون شرح، کمدی مشاغل را به تلویزیون آورد. بدون شرح مخاطبان زیادی داشت. مردم در یک سریال کمدی با موضوعی جدید روبه‌رو شدند که بازیگران جدیدی هم در آن ایفای نقش می‌کردند.

تلویزیون به همه نوع کمدی نیاز دارد. کمدی‌های فانتزی می‌توانند بیشتر مخاطبان تلویزیون را راضی نگه‌ دارند. مهران مدیری تاکنون بهترین کمدی‌های فانتزی را برای تلویزیون ساخته است، از پاورچین و شب‌های برره گرفته تا باغ مظفر و مرد هزار چهره و دو هزار چهره. مدیری هم مانند عطاران نبض مخاطب تلویزیون را در دست دارد و می‌داند اگر قرار باشد در تلویزیون بماند و مردم آثار او را دوست داشته باشند باید همیشه با دست پر به میدان بیاید؛ میدانی که پر از مخاطبانی است که هر کدام سلیقه خاص خود را دارند و راضی نگه داشتن این ‌همه سلیقه کار دشواری است.