حاشیه و متن وزنی یکسان دارند

این دور از مذاکرات که در ژانویه 2011 برگزار شد، بدون رسیدن به نتیجه مشخصی پایان یافت. دلیل این امر آن بود که در مذاکرات ژنو 3 که پیش از آن در دسامبر 2010 برگزار شده بود دو طرف توافق کردند دستور کار مذاکرات بعدی «گفت‌وگو حول نقاط مشترک همکاری» باشد.

بر همین مبنا، ایران در مذاکرات استانبول ابتکاری جدی عرضه کرد که از غرب می‌خواست غنی‌سازی در ایران را بپذیرد و تحریم‌ها را به حال تعلیق دربیاورد تا متقابلا مذاکراتی مفصل درباره نقاط مشترک همکاری آغاز شود، اما طرف غربی در این مذاکرات صرفا روی یک فرمول بازنگری شده از مکانیسم مبادله تاکید داشت و نتیجه آن شد که برخی افراد خصوصا در غرب این نشست را شکست خورده ارزیابی کردند.

اما با گذشت یک سال از این مذاکرات، کاترین اشتون مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در نامه‌ای به سعید جلیلی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران برای ادامه گفت‌وگوها اعلام آمادگی کرد.

وی گفت، اگر ایران بدون پیش شرط و با عزمی جدی قصد مذاکره داشته باشد، قدرت‌های جهانی حاضر به گفت‌وگو هستند. با این حال اشتون در نامه خود تاکید کرد که مذاکرات نباید تکرار حرف‌های استانبول باشد.

این درخواست اشتون از سوی ایران بی‌پاسخ نماند و سعید جلیلی دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز در نامه‌ای در پاسخ به کاترین اشتون که توسط سفیران ایران در اتحادیه اروپا تسلیم دفتر وی در بروکسل شد، از بازگشت به گفت‌وگو حول نقاط مشترک استقبال کرد و به این ترتیب بحث بازگشت مجدد به گفت‌وگوها جان تازه‌ای گرفت.

با مطرح شدن روند جدید از مذاکرات، ترکیه تلاش کرد تا بار دیگر در محور رایزنی‌ گفت‌وگوهای هسته‌ای قرار گیرد. از این‌رو به داوود اوغلو وزیر خارجه ترکیه در سفر به ایران اعلام کرد، حامل پیامی از سوی کاترین اشتون رئیس تیم مذاکره‌کننده 1+5 مبنی بر آمادگی غرب برای آغاز مذاکرات با ایران است.

صالحی نیز در کنفرانس خبری با اوغلو بر این نکته تاکید داشت که ترکیه مکانی مناسب برای مذاکرات آتی ایران و 1+5 است. همچنین پس از این اعلام نتیجه، علی لاریجانی رییس مجلس شورای اسلامی نیز در سفر به ترکیه، مجددا از آمادگی ایران برای مذاکرات با گروه 1+5 به شرطی که مذاکراتی جدی باشد، خبر داد.

رایزنی‌ها و گفت‌وگوهای دیپلماتیک درخصوص ادامه این گفت‌وگوها و برگزاری این مذاکرات ادامه داشت تا آن که دفتر اشتون خواستار پاسخ ایران به درخواست اتحادیه اروپا برای ادامه گفت‌وگوها با ایران شد و سعید جلیلی نیز به نامه ماه اکتبر اشتون پاسخ داد.

بعد از ارسال این نامه، سخنگوی اشتون دریافت این نامه را تایید کرد و گفت، وی همراه با شش قدرت جهانی درباره پاسخ به این نامه مشورت خواهد کرد.این مشورت با سفر اشتون به واشنگتن و مذاکره با هیلاری کلینتون در این‌باره آغاز شد و پس از این مشورت بود که اشتون از پاسخ سعید جلیلی ابراز خوشبینی کرد و گفت: به دنبال نامه‌ای که از تهران دریافت کرده است، درباره دورنمای بازگشت ایران به گفت‌وگوهای هسته‌ای با قدرت‌های جهانی محتاط و خوشبین است.

اشتون به خبرنگاران در کنفرانس خبری مشترک با کلینتون گفت: این امکان احتمالی وجود دارد که ایران آماده آغاز گفت‌وگوها باشد. ما به مذاکره ادامه خواهیم داد و اطمینان حاصل خواهیم کرد که آنچه آن را بررسی می‌کنیم، اساسی است.

هم‌اینک در حالی که رایزنی دیپلماتیک پیرامون زمان و مکان گفت‌وگوها ادامه دارد، آنچه که در این میان مطرح است محور گفت‌وگوهاست.

رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت امور خارجه در این‌باره گفته است، گفت‌وگوهای آتی میان ایران و گروه 1+5 حول موضوعات مختلف انجام خواهد شد و موضوع هسته‌ای ایران هم در دستورکار این گفت‌وگوها قرار دارد.

در عین حال بسیاری از کارشناسان بر این باورند که محور گفت‌وگوها در مذاکرات ایران و 1+5 باید براساس بسته پیشنهادی جمهوری اسلامی انجام شود.

ایران در مذاکرات قبلی که در کشور ترکیه ‏برگزار شد و حتی قبل از آن و در بسته‌های پیشنهادی خود به طرف‌های اروپایی چند محور ثابت را مطرح کرده بود و یکی از آن محورها این بود که هیچ مذاکره‌ای درخصوص ممانعت از پیش‌رفت روند دستیابی به دانش هسته‌ای و هسته‌ای شدن را نخواهد پذیرفت، چراکه ایران از این مرحله عبور کرده است.

این گروه عقیده دارد که در این دور از گفت‌وگوها، گروه 1+5 باید واقع بین بوده و حقوق ملت ایران را در چارچوب معاهده NPT به رسمیت بشناسد.

علاءالدین بروجردی رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در این‌باره گفته است: مشکلات منطقه، تروریسم و مبادلات انرژی باید مجموعا موضوع مذاکرات ایران و 1+5 در کنار حق ایران در دستیابی به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای باشد.

فاطمه آلیا، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نیز در مورد محورهایی که در این مذاکرات قابل گفت‌وگو هستند به موضوعاتی چون تاکید بر خلع سلاح هسته‌ای در دنیا بویژه در خاورمیانه و کنترل، مدیریت و مباحث کلی جهانی اشاره کرد و در این‌باره گفت: ایران به عنوان مطالبه جدید باید از کشورهای 1+5 علت جمع‌آوری اطلاعات از سوی بازرسان آژانس از تاسیسات هسته‌ای و در اختیار گذاشتن و ارائه این اطلاعات به دشمنان ایران که متعاقب آن دانشمندان و نخبگان کشور ترور می‌شوند، جویا و خواستار توضیح این کشورها در این خصوص باشد.

در همین حال آخرین اخبار و اطلاعات موجود نشان می‌دهد غربی‌ها هم برای خالی نبودن دستشان در مذاکرات تمایل دارند زمان آغاز گفت‌وگوها همزمان با مقطع اجرایی شدن تحریم نفت ایران از سوی اتحادیه اروپا باشد که این مهم نیازمند توجه مسوولان ایرانی است.

در همین حال سیاست تحریم و فشار غرب علیه ایران با اعمال تحریم‌های جدید اتحادیه اروپا بر واردات انرژی از ایران ادامه دارد و هدف غرب از اعمال این فشارها، بازگشت ایران به میز مذاکره و گفت‌وگوی جدی در مورد برنامه هسته‌ای است.

در حقیقت به نظر می‌رسد غرب تلاش می‌کند با شدت بخشیدن به موضوع تحریم علیه ایران، عملا هرگونه ابزار چانه‌زنی خود را در شرایط جدید افزایش داده و به این وسیله بتواند طی مذاکرات احتمالی در آینده، موقعیت خود را در برابر ایران ارتقا دهد.

اسماعیل کوثری نایب رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با بیان این‌که بحث ترور نخبگان ایرانی باید در مذاکرات ایران و 1+5 به عنوان نخستین دستور کار قرار گیرد، اعتقاد دارد: موضوع دیگری که می‌تواند در این مذاکرات مطرح شود بحث تحریم‌ها علیه ایران است. ما باید صراحتا اعلام کنیم، اگر آنها بخواهند نفت ایران را تحریم کنند، مقتدرانه مقابل آنها می‌ایستیم.

دکتر حسن بهشتی‌پور کارشناس مسائل سیاسی این تحریم‌ها را در جهت همان سیاست فشار و مذاکره دانسته و گفت: آنها می‌خواهند هم فشار را ادامه دهند و هم ایران تحت فشار پای میز مذاکره حاضر شود. این در حالی است که ایران روی استراتژی همکاری و مذاکره تاکید دارد.

در نامه آقای جلیلی هم به صراحت آمده که ایران در پی مذاکره است، اما در یک بسته کلی که سیاست‌های کلی را در نظر بگیرد و گام به گام پیش رود.

به نظر می‌رسد این سخنان به طور تلویحی به طرح روسیه اشاره دارد؛ یعنی در هر مرحله‌ای که ایران اقداماتی در جهت اعتمادسازی انجام می‌دهد، غربی‌ها نیز اقدامات مثبتی انجام دهند. نه این که کما فی‌السابق انتظار داشته باشند ایران در جهت اعتمادسازی اقدام کند، اما خود آنها هیچ اقدامی انجام ندهند.

دستیابی ایران به فناوری تولید میله سوخت هسته‌ای نیز تاثیر زیادی در برخورداری از موضع مستحکم ایران در این دور از مذاکرات خواهد داشت.

غربی‌ها پیش از این ادعا کرده بودند، حتی در صورت تولید اورانیوم با غنای 20 درصد هم ایران قادر به تولید میله سوخت نخواهد بود، اما ایران با رونمایی از این دستاورد هسته‌ای صلح‌آمیز، اصلی‌ترین کارت‌های 1+5 در مذاکرات پیش‌رو را سوزاند.

این کارت همان سیستم مبادله‌ای بود که غرب براساس آن خواستار توقف غنی‌سازی‌ در ایران و مبادله سوخت در کشور ثالث شده بود، طرحی که البته وقتی در گذشته مورد تایید ایران قرار گرفت، آمریکا پیشنهاد خود را پس گرفت.

ماجرا از این قرار بود، 2 سال پیش که بحث رآکتور تحقیقاتی تهران مطرح بود و ایران برای تولید رادیو داروها درخواست سوخت کرده بود، کشورهای غربی در قبال این درخواست شرایطی را مطرح کرده بودند و در نهایت قرار شد در طرح مبادله با میانجیگری ترکیه و برزیل این اقدام انجام شود.

پس از آن جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد، اورانیوم با غنای 20 درصد را تولید می‌کند و این کار را انجام داد و در گزارش‌های مدیرکل آژانس هم تایید شد، اما غربی‌ها تصور می‌کردند ایران قادر به تولید میله سوخت نیست، چراکه نیاز به فناوری بالایی دارد که تنها در انحصار چند کشور است.

هم‌اکنون ایران هم به اورانیوم با غنای 20 درصد و هم به فناوری میله سوخت دست یافته است که این امر قدرت چانه‌زنی ایران را در مذاکرات پیش‌رو بالا می‌برد و کارت برنده را از دست غربی‌ها می‌گیرد.

در حقیقت اعلام پیشرفت‌های هسته‌ای ایران، نشانه شکست سیاست فشار و مذاکره بود که آمریکا و کشورهای عضو گروه 1+5 به خصوص آلمان و انگلیس و فرانسه، آن را بعد از مذاکرات استانبول در پیش گرفتند و تصور می‌کردند ایران با توجه به افزایش تحریم‌ها کوتاه می‌آید و زیر بار مذاکرات تحت فشار می‌رود؛ اما با این رویداد هسته‌ای، این استراتژی عملا شکست خورد و غربی‌ها از این مساله نتیجه‌ای نگرفتند.

اگرچه باز گذاشتن باب مذاکره بین ایران و 1+5 از سوی غرب خود به علت بی‌نتیجه بودن دیگر اقدامات آنها بوده است؛ البته ایران هم همواره اعلام کرده که از مذاکره دارای چارچوب و قاعده استقبال می‌کند.

شبکه تلویزیونی «سی.ان.ان» دستیابی به این فناوری را امتیازی برای تهران در مذاکرات هسته‌ای با دولت‌های غربی دانسته و می‌گوید: ایران قادر خواهد بود از این موفقیت و پیشرفت در فناوری هسته‌ای به عنوان یک مزیت و اهرم فشار در مذاکرات جدید هسته‌ای با اتحادیه اروپا بهره جوید.

رویترز نیز اذعان دارد، تحریم‌های بین‌المللی در متوقف کردن پیشرفت دانش هسته‌ای ایران با شکست روبه‌رو شده و دست ایران در مذاکرات با 6 قدرت جهانی باز است.

در حقیقت با این دستاورد هسته‌ای، ایران نشان داد که می‌خواهد از موضع قدرت وارد گفت‌وگوها شده و با دست پر​تر از پیش در زمینه برخورداری از دانش‌ و توانایی صلح‌آمیز هسته‌ای پای میز مذاکره قرار گیرد.

سفر بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران، تحول دیگری بود که در پایتخت کشورهای اروپایی به دقت بررسی شد. پس از خروج بازرسان از ایران، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گزارشی را منتشر کرد و نکاتی در آن مطرح شده بود که مهم‌ترین آن عدم دسترسی بازرسان به منطقه نظامی پارچین بود.

همچنین «یوکیا آمانو» مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش خود، ایران را متهم کرده بود که احتمالا به طور مخفیانه به دنبال ساخت تسلیحات هسته‌ای است.

این گزارش این فرصت را فراهم آورد تا آمریکا و اروپا علیه ایران فضاسازی کنند و اشتون که نماینده 1+5 در مذاکرات با ایران است، از تهران بخواهد که به طور کامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همکاری کند.

چنین گفتاری حکایت از ادامه سیاست فشار بر ایران طی گفت‌وگوهای هسته‌ای دارد. به این ترتیب به نظر می‌رسد برخی از اعضای 1+5 بنا را بر این دارند که تشویق و فشار را توامان علیه ایران ادامه دهند و همان‌طور که اشتون متذکر شد، هم فشارها را بر تهران حفظ خواهند کرد و هم تلاش می‌کنند باب گفت‌وگو را بگشایند.

در حقیقت مذاکرات را به نحوی شروع کنند که ایران پاسخگو باشد و این را باید علت تعویق مذاکرات یا کاسته شدن از سرعت آن دانست که طرفین برای گفت‌وگو اعلام آمادگی کرده‌اند.

این در حالی است که تهران با تاکید بر ادامه مذاکرات ایران با بازرسان آژانس تلاش می‌کند تا این نوع فضاسازی‌ها را عملا خنثی سازد، بنابر اعلام مقامات مسوول، ایران آمادگی دارد طرح همکاری و مدالیته جدیدی با آژانس برای همکاری‌های تازه و رفع ابهام‌های ادعایی را پایه‌ریزی کند.

با این اوصاف مذاکرات ایران و گروه 1+5 را باید مذاکراتی در راه و در آستانه وقوع دانست که مقدمات و زمینه‌سازی آن کم‌اهمیت‌تر از خود مذاکرات نیست.

کتایون مافی - گروه سیاسی