دارو مشکل چاقی را حل نمی‌کند

هر دوی این عوامل به گسترش پدیده چاقی میان افراد جوامع منجر شده است. اگرچه اطلاع‌رسانی درباره روش‌های مختلف دستیابی به سلامت، رویکرد عامه را نسبت به چاقی تا حدودی تغییر داده است و اکثریت قریب به اتفاق جامعه، چاقی را زیانبار قلمداد می‌کنند، اما روند خزنده پیدایش چاقی و عوارض ناشی از آن موجب شده است غالب افراد از آن غفلت ورزند و پیشگیری و درمان را به تعویق اندازند.

البته طی سالیان اخیر، توجه مسوولان بهداشتی کشور به بیماری‌های غیرواگیر و چاقی افزایش یافته و به نظر می‌رسد با سیاستگذاری صحیح، اقداماتی موثر در جهت مقابله با این معضل بهداشتی برداشته شود.

در حال حاضر، میلیون‌ها انسان در سراسر جهان درگیر معضل چاقی هستند. همه ساله مقادیر زیادی سرمایه صرف مبارزه با چاقی می‌شود و تاکنون برای لاغر شدن، صدها روش پیشنهاد شده است. مشکل مهم این است که چاق‌ها می‌خواهند لاغر شوند، اما حاضر نیستند از لذت خوردن دست بکشند. متاسفانه هنوز فرمولی عملی ابداع نشده است که انسان با استفاده از آن، به طور قطع کاهش وزن داشته باشد یا چیزی بخورد که باعث کاهش وزن شود، اما به طور کلی درمان‌ چاقی به کمک چند روش امکان‌پذیر است.

استفاده از وسایل و شیوه‌های مخصوص: سونا و ترموتراپی (استفاده از گرمای موضعی) کم و بیش باعث ایجاد عوارض می‌شوند و جای کاهش وزن یا لاغری فقط به کاهش سایز می‌انجامند.

جراحی‌ها: برداشتن قسمت‌هایی از روده یا معده، بالون‌گذاری در معده برای کاهش حجم آن و برداشتن چربی زیر پوست شکم با ساکشن یا لیزر همگی به دلیل عوارض شدیدی که دارند، زیاد مورد توجه نیستند.

آب درمانی: این راه یکی از روش‌های قدیمی است که بعد از پایان دوره به دلیل محرومیت شدید غذایی، اختلالات گوارشی ایجاد خواهد کرد و علاوه بر عوارض شدید جسمانی فقط برای مدت کوتاهی قابل تحمل است.

ورزش: ورزش از روش‌های بسیار مناسب برای رسیدن به جسم سالم و وزن ایده‌آل است. کاهش وزن فقط از طریق ورزش مشکل و دشوار است، چراکه مثلا برای کاهش یک کیلوگرم وزن باید 20 ساعت پیاده‌روی کرد.

کاهش وزن به کمک رژیم غذایی: حذف یک وعده غذایی مثل صبحانه یا شام ازجمله این روش‌هاست. با حذف صبحانه فرد دچار افت قند خون، کاهش کارایی روزانه و پرخاشگری می‌شود و در وعده‌های بعدی با پرخوری، آن را جبران می‌کند، ضمن این که سوء‌تغذیه از عوارض آن است. بهترین شیوه، پیروی از رژیم غذایی بر مبنای علمی است که در آن، تمام مواد مورد نیاز بدن در رژیم غذایی تامین شود.

کاهش وزن با رژیم غذایی و ورزش: بهترین و اصولی‌ترین روش کاهش وزن و به دست آوردن وزن ایده‌آل است. در این روش از یک رژیم غذایی برنامه‌ریزی شده همراه با ورزش متعادل (مانند پیاده‌روی) استفاده می‌شود. این روش سلامت جسم و روح را به همراه می‌آورد و عوارضی مانند ریزش مو و چروکیدگی پوست را در پی نخواهد داشت. طی رژیم باید عادات غذایی گذشته را ترک کنید و به عادات غذایی جدید انس بگیرید. مهم‌ترین اصل در درمان چاقی همین است.

داروهای دیورتیک (ادرارآور): با از دست رفتن آب بدن، پس از مصرف این داروها، شخص خیلی سریع دچار کاهش وزن می‌شود که از نظر علمی نه‌تنها صحیح نیست بلکه خطرناک هم هست. اکثر موسساتی که در تبلیغات خود کاهش وزن سریع را نوید می‌دهند، از این روش استفاده می‌کنند.

داروهای هورمونی: داروهایی که باعث پرکاری غده تیروئید می‌شوند، از این دسته‌اند. این داروها با افزایش کاتابولیسم (مصرف انرژی یا سوخت) باعث کاهش وزن و لاغر شدن می‌شوند. این روش نیز به دلیل این که در روند طبیعی بدن اختلال ایجاد می‌کند، از نظر علمی می‌تواند خطرناک باشد.

داروهای ملین: این داروها با دفع مواد غذایی بدن و جلوگیری از جذب مواد باعث کاهش وزن می‌شوند. واضح است که در این روش در درازمدت، سوءتغذیه و کمبود بعضی مواد مورد نیاز بدن ایجاد می‌شود، ضمن این‌که عوارضی از قبیل شکم‌درد نیز به دیگر عوارض اضافه خواهد شد.

داروهای ضد اشتها: این داروها همان‌گونه که از نامشان پیداست، با کم کردن اشتهای شخص، باعث کاهش دریافت انرژی می‌شوند. سوء‌تغذیه، ریزش مو، ضعف و افسردگی حاصل استفاده از چنین داروهایی است. سرگروه این داروها که در ایران زیاد مصرف می‌شود، فن فلورامین است که از سال 1998 مصرف آن به دلیل ایجاد عوارض روی دریچه‌های قلب، در آمریکا ممنوع و از دارونامه یا کتاب دستور دارویی آمریکا حذف شده است.

داروهایی که مانع جذب چربی می‌شوند: این داروها که امروزه مورد مصرف زیادی پیدا کرده و تبلیغات زیادی درباره آنها انجام می‌شود با اتصال به چربی مواد غذایی مانع جذب آنها می‌شوند و به این ترتیب، کالری کمتری به بدن می‌رسد. به دلیل این‌که در رژیم غذایی ایرانی‌ها بر خلاف غربی‌ها مواد نشاسته‌ای بیشتر است، مصرف این داروها موثر نیست و همچنین برخلاف تبلیغات انجام شده، این داروها روی چربی بافت‌های بدن تاثیری ندارند و فقط تا زمان مصرف موثرند. از سوی دیگر، به دلیل جذب نشدن ویتامین‌های محلول در چربی مثل ویتامین K، A، D و E شخص دچار کمبود این ویتامین‌ها می‌شود. در ضمن این داروها قیمت بالایی دارند. شاید در آینده‌ای نزدیک دارویی ساخته شود و روی چربی بافت بدن تاثیر بگذارد. اگر چنین دارویی ساخته شود، جای تمامی رژیم‌های تغذیه‌ای را
خواهد گرفت.

بعضی اوقات مصرف این داروها با نظر پزشک تغذیه صورت می‌گیرد. معمولا پزشکان در دو مورد به درمان دارویی برای افراد چاق روی می‌‌آورند. یکی هنگامی که سایر روش‌های درمان چاقی برای فردموثر نباشد. دوم هنگامی که ضریب توده بدنی (BMI) ـ که شاخص چاقی است ـ بالاتر از 27 باشد و عوارض پزشکی چاقی مانند دیابت، فشار خون بالا یا قطع تنفس حین خواب فرد مبتلا را گرفتار کرده باشد.

اگر شما هم اضافه‌ وزن دارید و گمان می‌کنید می‌توانید به صورت خودسرانه و با استفاده از داروهای رنگارنگ لاغری، از معضل چاقی خلاص شوید، باید بدانید چنین تصوری اصلا صحیح نیست. برای آن که بیشتر از چنین باوری فاصله بگیرید، باید بدانید مطالعه محققان کانادایی در دانشگاه آلبرتا نشان داده است استفاده از این داروها، بیشتر از ۵ کیلوگرم یا حدود ۵ درصد وزن بدن را کم نمی‌کند. این مطالعه روی ۳ داروی مشهور و رایج بازار آمریکا و اروپا یعنی Orlistat، Sibutramine و Rimonabant انجام شد و بررسی وزن بیش از ۲۰ هزار داوطلبی که در این مطالعه شرکت کرده بودند، نشان داد بعد از یک دوره یکساله کاهش وزن، گروهی که یکی از این ۳ دارو را مصرف کرده بودند، دیگر وزنشان کمتر نشد. یک نکته مهم معمولا از یادمان می‌رود و آن این که کاهش وزن، وسیله‌ای برای رسیدن به سطح مطلوب سلامت است و نباید خودش جای هدف ما را بگیرد. اگر رسیدن به وزن طبیعی و متعادل، سلامت ما را به خطر بیندازد، ارزش خود را از دست خواهد داد.

در ضمن درباره داروهای ضدچاقی باید گفت استفاده از آنها تاریخچه چندان روشنی ندارد. در میانه دهه 1990 دو داروی دکس‌فلورامین که با نام ردوکس به بازار عرضه شد و داروی Fen ـ Phen که مخلوطی از فن‌فلورامین و فنترمین بود به علت عوارض جانبی‌ کنار گذاشته شدند. این داروها که از لحاظ ساختمانی با آمفتامین مرتبط هستند، در برخی مصرف‌کنندگان باعث بالارفتن کشنده فشار خون ریوی و آسیب دریچه‌های قلب می‌شدند. محدودیت اصلی‌ای که پزشکان در درمان دارویی چاقی با آن روبه‌رو هستند، این است که هنوز به دلایل اصلی ایجاد اشتها و چگونگی تنظیم آن نبرده‌اند. از سوی دیگر، فرآورده‌ها یا برنامه‌های مختلفی که مورد پژوهش قرار نگرفته‌اند، به عنوان راه علاج چاقی در رسانه‌های مختلف تبلیغ می‌شوند. درباره مصرف این داروها و فرآورده‌ها باید نهایت احتیاط را به خرج داد، زیرا بسیاری از ادعاها در مورد بی‌خطر بودن و موثر بودن آنها بی‌پایه است.

مساله دیگر استفاده مبتلایان بی‌اشتهایی عصبی و برخی ورزشکاران از مسهل‌ها، قرص‌های لاغری یا داروهای ادرارآور برای رسیدن به وزن مطلوب است. در بسیاری از این موارد، این داروها اثری بر میزان چربی بدن ندارند و تنها آب بدن را کاهش می‌دهند. فرآورده‌های ملین ممکن است باعث کاهش خطرناک میزان پتاسیم خون و به دنبال آن مشکلات قلبی یا عضلانی شوند.

به همین دلیل بیشتر کارشناسان بر روش‌های مربوط به سبک زندگی مانند فعالیت و تحرک و ورزش بیشتر و نیز مصرف رژیم غذایی سالم تاکید می‌کنند و راه‌های میان‌بر مانند استفاده از قرص‌های لاغری را در درازمدت مفید نمی‌دانند. این داروها حتی اگر در کوتاه‌مدت مفید باشند و عوارضی هم نداشته باشند، توصیه نمی‌شوند.

مهم‌ترین دلیل هم این است که رسیدن به وزن متعادل، تنها یکی از بی‌شمار فواید ورزش و تغذیه سالم است. حتی افرادی که وزن طبیعی دارند هم باید آن را در زندگی خود پیاده کنند؛ بنابراین جز در موارد ضروری، بهتر است روش‌های سالم و رفتاری را برای لاغر شدن به کار بگیریم تا مصرف قرص‌های رنگارنگ با اثر نامعلوم و موقت را. یکی دیگر از نکات جالب، این است که عوارض بسیاری از داروهای لاغرکننده هنوز شناخته نشده است؛ این به آن معنی است که هر کدام از آنها به صورت بالقوه می‌تواند خطرهای گوناگونی را به دنبال داشته باشد، در ضمن فایده بسیاری از آنها هنوز از نظر علمی و پزشکی به اثبات نرسیده است.

دکتر محمد هاشمی

 دبیر اجرایی سومین کنگره  پیشگیری و درمان چاقی در ایران