مینای ایرانی دوباره جان می‌گیرد

قدمت مینای نقاشی ایرانی طبق آثار به دست آمده به زمان هخامنشیان برمی‌گردد، اما در دوره ناصرالدین شاه به واسطه گرایش او به هنرهای اروپایی و ورود هنر بیگانگان به کشور، مینای نقاشی صدمات فراوانی دید، به طوری که اواخر سلطنت ناصرالدین شاه به دلیل عدم حمایت پادشاهان قاجار از این هنر اصیل و هنرمندان و صاحبان این حرفه به فراموشی سپرده شد.

از آن زمان به بعد پژوهشگران زیادی در کشور به دنبال کشف رموز و فنون مینای نقاشی بودند، تا این‌که در اوایل حکومت پهلوی، هنرمندانی از خطه اصفهان توانستند با درست کردن ماده‌ای لعابینه، نام مینا را تا احیای مجدد آن توسط برادران پروازی در تبریز زنده نگه دارند.

به عقیده کارشناسان، احیای هنر مینای ایرانی به حدی دور از ذهن بود که 7 سال پیش، بزرگ‌ترین موسسه جواهرشناسی دنیا در آمریکا، طی اعلامیه‌ای اعلام کرد که مینای ایرانی غیرقابل احیاست. این عقیده در حالی مطرح می‌شد که در همان زمان، هنرمندان تبریزی به رموز و مواد اولیه آن هنر دست یافته بودند.

علیرضا پروازی، احیاگر هنر مینای نقاشی درباره این هنر ارزشمند به «جام‌جم» می‌گوید: میناکاری تزیین فلزات با شیشه است که به چند روش محدب و جداره‌بندی اجرا می‌شود و مینای نقاشی نیز شاخه‌ای فرعی از مینای محدب است.

وی با بیان این‌که میناکاری یک هنر آزمایشگاهی بسیار پیچیده است، به مراحل اجرای کار که حاصل 15 سال تحقیق و تفحص و آزمون و خطای خود و برادرش است، اشاره کرده و می‌افزاید: برای انجام این کار ابتدا باید ماده مینا را با سرب مخلوط کرده و برای کدر کردن آن از قلع و برای رنگ دادن به آن از اکسیدهای فلزی (زنگار) و مواد معدنی بهره گرفت.

پروازی تصریح می‌کند: پس از طی این مراحل، روی فلز آمیخته به مینا، نقش‌ها و تصاویر دلخواه نقاشی شده و در کوره قرار می‌گیرد. در اینجاست که از دل آتش تصاویری از نقش و نگارهای بی‌بدیل، گل‌ها و پرندگان زیبای بهشتی بیرون می‌آید و چشم هر بیننده‌ای را مجذوب و خیره خود می‌کند.

وی در خصوص علل منسوخ شدن این هنر در کشور می‌گوید: در قدیم اغلب هنرهای دست‌ساز در ایران، جنبه کاربردی داشتند. استفاده از این هنر شاهانه نیز به دلایل مختلف از جمله خلق اثر روی طلای ناب، گران و ارزشمند بودنش و همچنین ظرافت و سختی ساخت آن، بیشتر در میان درباریان، اشراف بلندپایه و ثروتمندان کاربرد و رواج داشت، بنابراین زمانی که مورد بی‌مهری و بی‌توجهی دربار شاهان ایران در دوران قاجار قرار گرفت، با فوت هنرمندان میناساز که تعداد آنها به انگشتان دست هم نمی‌رسید، این هنر نیز رو به افول و فراموشی نهاد و به مرور در کشور و جهان منسوخ شد.

این هنرمند میناکار درباره آثار به جا مانده در این زمینه می‌افزاید: هرچند در طول ادوار گذشته، مقدار زیادی از آثار مینای کشور در موزه‌های کشورهای غربی جای گرفت، با این حال هم‌اکنون بزرگ‌ترین مجموعه مینای ایرانی در خزانه جواهرات ملی ایران و بانک مرکزی نگهداری می‌شود که برای چندین دهه هم پشتوانه پولی کشور مان بود.

پروازی که اکنون در کارگاه کوچک خود همراه برادرش و 4 هنرمند جوان دیگر در حال احیا و دوباره‌سازی آثار مینای ایرانی است، می‌گوید: متاسفانه با توجه به طولانی شدن زمان منسوخ شدن این هنر در کشور، در تمام موزه‌ها خلأ وجود این آثار احساس می‌شود، به همین دلیل با کمک دوستان هنرمندمان سعی می‌کنیم جای خالی این آثار را در موزه‌ها پر کنیم.

وی با بیان این‌که به منظور ادامه کار، درصدد دریافت مجوز موزه‌داری از سازمان میراث فرهنگی استان هستیم، می‌افزاید: خوشبختانه شورای شهر زمینی را برای ساخت این مکان اختصاص داده، اما با توجه به مشکلات مالی فراوان، نتوانستیم این طرح را اجرا کنیم، در حالی که با مساعدت مالی مسوولان، می‌توان این موزه را احداث کرده و هنر احیاشده نوپای مینا را جانی دوباره بخشیده و رواج دهیم.

پروازی تاکید می‌کند: احداث این موزه و رواج هنر میناکاری، نه تنها باعث اشتغال‌زایی می‌شود، بلکه با تولید ثروت حاصله از طریق فروش این آثار، ارز زیادی روانه کشور خواهد شد و با توجه به این‌که اکثر کشورهای اروپایی مشتریان هنرهای ایرانی بویژه آثار نفیسی چون مینای نقاشی ایرانی هستند، در صورت تحقق این امر صادرات مینای نقاشی رواج می‌گیرد.

رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز با بیان این‌که با توجه به ارزش و اهمیت این هنر دستی، میراث فرهنگی استان از ارائه هرگونه همکاری با هنرمندان دریغ نمی‌کند، ‌به «جام‌جم» می‌گوید: اخیرا وامی معادل یکصد میلیون تومان به این صنعتگران پرداخت کردیم که خوشبختانه آنها نیز همت و تلاش زیادی برای احیا و رواج این هنر به خرج داده و موفقیت‌های خوبی در این زمینه کسب کردند. تراب محمدی با بیان این‌که سازمان میراث فرهنگی در صورت جذب اعتبار، باز هم به این گروه هنرمند کمک خواهد کرد، درباره درخواست برای خرید زمین کارگاه و موزه میناکاری می‌افزاید: از آنجا که سازمان هیچ‌گونه تعهدی نسبت به خرید زمین برای بخش خصوصی ندارد، نمی‌توانیم در این خصوص کمکی بکنیم، اما باتوجه به این‌که هدف سازمان، حمایت از هنرمند و احیا و زنده نگه داشتن هنرهای دستی است، می‌توانیم زمین یا خانه تاریخی خریداری شده توسط آنها را رایگان مرمت کرده و در اختیارشان قرار دهیم. همچنین به منظور حمایت بیشتر از این هنرمندان و در صورت نیاز آنها به بعضی ابزار همچون کوره، سازمان می‌تواند این ابزار را به طور رایگان در اختیار آنها قرار دهد.

امروزه صنعت جواهرسازی و استفاده از جواهرات در میان بازاریان و مردم طرفداران زیادی پیدا کرده، اما بیشتر این جواهرات، وارداتی بوده و حاصل دست هنرمندان داخل کشور نیست.

برادران پروازی به منظور ممانعت از ورود طلا و جواهر از خارج به داخل کشور که هرماه بالغ بر یک میلیارد دلار ارز فقط به کشور ترکیه از این طریق سرازیر می‌شود نیز چاره‌ای اندیشیده و به این منظور طرح تلفیق هنر مینا و جواهر را در برنامه کاری و مطالعاتی خود قرار داده‌اند.

علیرضا پروازی در این باره می‌گوید: برای این‌که در آزمایش‌ها و تحقیقات خود به فنون جدید و قدیم از یاد رفته جواهرسازی و میناسازی دست پیدا کنیم، طرح تلفیق این دو هنر را برنامه‌ریزی کردیم که در صورت عملی شدن و اجرای این طرح، از یک سو زمینه اشتغال صدها هنرمند و متخصص فراهم می‌شود و از سوی دیگر جلوی قاچاق طلا و جواهر به کشور گرفته خواهد شد.

سعیده دلال علیپور ‌‌/‌‌ جام‌جم تبریز