از نداشتن تا توانستن

برآوردهای سازمان جهانی بهداشت حاکی‌ است حدود ۱۰ درصد جمعیت جهان با نوعى معلولیت زندگى مى‌کنند. در این بین 2‌/‌4 درصد از این گروه دارای معلولیت متوسط به بالا هستند. متاسفانه این رقم در حال افزایش است. براساس پیش‌بینی سازمان بهداشت جهانی درصد معلولان متوسط به بالا در سال 1404 حدود 7‌/‌5 برآورد می‌شود. هم‌اکنون بیش از ۶۰۰ میلیون نفر از ساکنان جهان به علل مختلف جسمی، روانی و اجتماعی دچار ناتوانی و معلولیت هستند که ۸۰ درصد این افراد در کشورهای جهان سوم زندگی کرده و یک‌سوم آنان را کودکان تشکیل می‌دهند. آمارها نشان می‌دهد از هر ۱۰ کودکی که در جهان متولد می‌شود، یکی معلول به دنیا می‌آید یا بعد به دلیل یک اتفاق، معلول می‌شود.

جامعه‌شناسان قائل به 3 دوره تاریخی در زمینه برخورد با معلولان هستند. دوره اول دوره‌ای است که آنان را از جامعه طرد می‌کردند و برخورد نامناسبی با آنان داشتند و حتی در مواردی آنان را از بین می‌بردند.

دوره اول مربوط به رواج اندیشه‌های داروینیسم و فاشیسم می‌شد که اعتقاد داشتند کسانی که هیچ قدرت و توانایی برای اداره امور ندارند، باید از صحنه اجتماعی دور شوند.

دوره دوم زمانی است که توجه بیشتر به این گروه صورت گرفت. این توجه بیشتر مدیون جنگ جهانی اول و دوم بود که موجب شد عده‌ای نقص عضو و خانه‌نشین شوند.

اما دوره سوم که بعدا شکل گرفت، مبتنی بر این دیدگاه‌ها بود که معلول جزئی از جامعه است و باید فرصت‌های برابر در اختیار او گذاشت و زمینه مشارکت هرچه بیشتر او را در جامعه فراهم کرد تا بتواند مانند سایر افراد جامعه زندگی کرده و فرد مفید و موثری باشد. این رویکرد سعی دارد نگرش سنتی جامعه که معتقد به ترحم و دلسوزی است تغییر دهد و ارائه خدمات به معلولان را از عملی نیکوکارانه و نوع دوستانه به وظیفه دولت‌ها تبدیل سازد. در این نگاه باید پیش‌زمینه‌های اجتماعی فراهم آید تا معلولان را قادر سازد به واسطه فرصت‌های یکسان برای زندگی و فعالیت‌های خود در اجتماع مستقل از موسسات خیریه و نهادهایی از این دست به سر برند.

16 اردیبهشت ۱۳۸۳ پس از بحث‌های فراوان در مجلس و اعمال نظر دولت و شورای نگهبان سرانجام قانون جامع حمایت از حقوق معلولان به تصویب رسید و معلولان ایرانی صاحب قانونی شدند که از آنها حمایت کند.

قانون جامع حمایت از حقوق معلولان با یک ماده بسیار مهم شروع می‌شود؛ دولت موظف است زمینه‌های لازم را برای تامین حقوق معلولان، فراهم و‌ حمایت‌های لازم را از آنها به عمل آورد. این ماده بسیار آرمانی است، آنقدر که دیگر شعاری شده و در عمل تکلیف خاصی را برای دولت ایجاد نمی‌کند.

در ماده 2 این قانون تمامی وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و موسسات و شرکت‌های دولتی و نهادهای‌عمومی و انقلابی موظف شده‌اند که در طراحی، تولید و احداث ساختمان‌ها و اماکن عمومی و معابر‌ و وسایل خدماتی به نحوی عمل کنند که امکان دسترسی و بهره‌مندی از آنها برای‌معلولان مانند افراد عادی فراهم شود.

در ماده 3 سازمان بهزیستی کشور موظف شده است خدمات توانبخشی، حمایتی، آموزشی و حرفه‌آموزی مورد نیاز معلولان با مشارکت خانواده‌های معلولان و همکاری بخش غیردولتی (خصوصی، تعاونی، خیریه) و پرداخت یارانه (کمک هزینه) به مراکز غیردولتی و خانواده‌ها را تامین کند؛ همچنین تامین و تحویل وسایل کمک توانبخشی مورد نیاز افراد معلول و گسترش کارگاه‌های آموزشی، حمایتی و تولیدی معلولان و ارائه خدمات توانبخشی حرفه‌ای به معلولان جهت توانمندسازی آنان نیز جزو وظایف این سازمان آورده شده است.

گسترش مراکز خاص نگهداری، آموزشی و توانبخشی معلولان واجد شرایط (معلولان نیازمند، معلولان بی‌سرپرست، معلولان مجهول‌الهویه، معلولان با ناهنجاری‌های رفتاری) با همکاری بخش غیردولتی و پرداخت تسهیلات اعتباری و یارانه (کمک هزینه) به آنها نیز در این ماده به سازمان بهزیستی تکلیف شده است. تنها نکته این ماده این است که در ابتدای آن گفته شده سازمان بهزیستی در چارچوب اعتبارات مصوب در قوانین بودجه سالانه خود این اقدامات را به عمل آورد و هیچ گاه چنین بودجه‌ای به سازمان بهزیستی داده نشده است.طبق ماده 4 این قانون معلولان می‌توانند در استفاده از امکانات ورزشی، تفریحی، فرهنگی و ‌وسایل حمل و نقل دولتی (‌مترو، هواپیما و قطار) از تسهیلات نیم‌بها بهره‌مند شوند.براساس ماده 5 قانون تمام افراد تحت سرپرستی معلولان با معرفی سازمان بهزیستی کشور تحت پوشش بیمه خدمات درمانی و معلولان، تحت پوشش بیمه خدمات درمانی و بیمه مکمل درمانی قرار می‌گیرند.

طبق ماده 6 یکی از فرزندان اولیایی که خود ناتوان و معلول بوده (هر دو یا یکی از آنها معلول باشد) یا حداقل دو نفر از فرزندان آنها ناتوان و معلول باشند، از انجام خدمت وظیفه عمومی معاف می‌شوند.

ماده 7 این قانون خود قانونی در قانون است. طبق این ماده دولت موظف است برای ایجاد فرصت‌های شغلی برای افراد معلول حداقل 3 درصد از مجوزهای استخدامی (رسمی ـ پیمانی ـ کارگری) دستگاه‌های دولتی و عمومی اعم از وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، موسسات، شرکت‌ها و نهادهای عمومی و انقلابی و دیگر دستگاه‌هایی که از بودجه عمومی کشور استفاده می‌کنند را به افراد معلول واجد شرایط اختصاص دهد.

همچنین حق بیمه سهم کارفرمایانی که افراد معلول را به کار می‌گیرند توسط سازمان بهزیستی کشور پرداخت می‌شود.

این بند دولت را مکلف کرده تسهیلات اعتباری به واحدهای تولیدی، خدماتی، عمرانی، صنفی و کارگاه‌های تولیدی حمایتی در مقابل اشتغال افراد معلول پرداخت کند. همچنین تسهیلات اعتباری خوداشتغالی (وجوه اداره شده) به افراد معلول پرداخت کند و تسهیلات اعتباری (وجوه اداره شده) جهت احداث واحدهای تولیدی و خدماتی اشتغالزا به شرکت‌ها و موسساتی که بیش از 60 درصد سهام و سرمایه آنها متعلق به افراد معلول است پرداخت کند. البته میزان این تسهیلات به میزانی است که در قوانین بودجه سالانه مشخص می‌شود. طبیعی است اگر در بودجه رقمی محسوب نشود این تکالیف انجام نخواهند شد.

ماده ۸ قانون بر آموزش رایگان معلولان تاکید داشته و در آن قید شده معلولان نیازمند واجد شرایط در سنین مختلف می‌توانند با معرفی سازمان بهزیستی کشور از آموزش رایگان در واحدهای آموزشی تابعه وزارتخانه‌های آموزش و پرورش، علوم) تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و دیگر دستگاه‌های دولتی و نیز دانشگاه آزاد اسلامی بهره‌مند گردند.ماده 16 این قانون اعتبارات لازم برای اجرای قانون را معین کرده است و در پایان تبصره‌ای وجود دارد که اجرای قانون را منتفی می‌کند،در آخرین تبصره قانون آمده است آن تعداد یا بخشی از مواد این قانون که نیاز به اعتبار جدید داشته باشد مادامی که اعتبار لازم از محل منابع مذکور در این ماده تامین نگردد اجرا نخواهد شد.

یافتن شغل مناسب برای اکثر جوانان کشور که مشکل جسمی هم ندارند، مشکل محسوب می‌شود. در این شرایط مشخص است که برای معلولان وضعیت بدتر است. درصد بسیار زیادی از معلولان جسمی ـ حرکتی توانایی انجام کار دارند، اما آنها برای اشتغال مشکلاتی به مراتب بیشتر از مشکلات زندگی روزمره دارند. به جرات می‌توان گفت مشکلات بسیاری از معلولان از نقطه‌ای تشدید می‌شود که نیاز به شغل پیدا می‌کنند. متاسفانه با وجود همه تمهیدات در نظر گرفته شده هنوز اشتغال معلولان از مهم‌ترین مشکلات آنهاست و بسیاری از افراد معلول نیز در مشاغل پایین فعالیت می‌کنند و هنگام تعدیل نیروی انسانی معمولا از اولین گروه‌هایی هستند که کنار گذاشته می‌شوند.

اعلام سال ۱۹۸۱ میلادی به عنوان سال جهانی معلولان توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد یکی از نقاط عطف در نگرش به معلولان بود. در سال بعد فاصله سال‌های ۱۹۹۲ـ‌ ۱۹۸۳ دهه جهانی معلولان نام گرفت تا کیفیت و شرکت فعالانه و همه‌جانبه افراد معلول را در زندگی اجتماعی گسترش ببخشد. قانون برنامه جهانی در ارتباط با معلولان که سال ۱۹۸۲ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید چارچوب بین‌المللی را برای الحاق و انضمام مسائل مربوط به انواع معلولیت‌ها به یک برنامه‌ریزی ملی فراهم می‌آورد. سال ۱۹۹۲ قوانین استاندارد در زمینه برابرسازی مجال‌ها و فرصت‌های زندگی برای افرادی که با انواع معلولیت‌ها دست و پنجه نرم می‌کنند قانون مذکور افزوده شد تا به منزله مکمل آن بوده و موجب قوام آن گردد.

سوم دسامبر برای نخستین بار در سال ۱۹۹۲ به منظور گرامیداشت سالروز تصویب قانون برنامه جهانی در ارتباط با معلولان از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد به عنوان روز جهانی معلولان اعلام شد.

این روز زمانی است برای برپایی جشن و ارج نهادن به تجارب و توانایی‌های مردمی که با معلولیت‌های گوناگون دست و پنجه نرم می‌کنند. هدف از این اقدام، ارتقای رشد اذهان عمومی درباره مسائل مربوط به معلولیت‌های مختلف و افزایش آگاهی‌ها بوده است که باید از مساله پیوستن معلولان در تمامی جنبه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی منتج شود.

توانبخشی فرآیندی متشکل از اقدامات هدفمند در جهت قادرسازی شخص معلول به منظور دستیابی به سطح نهایی توانایی و عملکرد جسمی، حسی، ذهنی، روانی اجتماعی و حفظ این توانایی‌ها بر این اساس توانبخشی وسیله‌ای در جهت زندگی معلولان برای استقلال بیشتر است. در تعریف توانبخشی مفاهیمی مانند کاهش اثرات معلولیت و قادرسازی برای دستیابی به استقلال تلفیق و هم آمیختگی اجتماعی کیفیت بهتر زندگی و خود یاری افراد معلول قرار دارد ایجاد فرصت‌های مساوی برای معلولان و برقراری جامعه که پاسخگوی نیاز تمام افراد باشد نیاز به اجرای برنامه‌های منظم توانبخش دارد.

اما توانبخشی امری هزینه‌بر است. کافی است سری به مراکز فیزیوتراپی بزنید تا دریابید برخی از معلولان چگونه در تلاشند تا بتوانند دست یا پای فلج شده خود را به حرکت درآورند و چگونه مجبورند هزینه‌های بالایی را برای این کار بپردازند.هزینه برگزاری جلسات فیزیوتراپی در این زمینه که نیاز به حضور متخصص از یک سو و ابزار لازم از سوی دیگر دارد با توجه به این‌که متخصص مربوطه و امکانات عرضه شده بسیار متنوع است.

خواستن توانستن است. معلولان تعبیر زنده این جمله هستند. پاهای نداشته‌شان آنها را به دورترین سفرها می‌برد. با پای مصنوعی و عصاهای زیر قبل، به بالاترین قله‌ها صعود می‌کنند تا پرچم شکوه اراده‌شان را بر فراز قله‌های افتخار به اهتزاز درمی‌آورند. با نداشته‌ها خوش‌رنگ‌ترین مدال‌های ورزشی را به ارمغان می‌آورند تا تنبیهی باشد برای آنانی که همه چیز دارند بجز اراده و امید. اینان بهترین الگوهای امید برای ما ناامیدان هستند. در هر حرکتشان امیدواری را فریاد می‌زنند تا شاید دیگران بشنوند.