ابریشم‌بافی سنتی تبریز خاطره شد

یکی از این صنایع که در روزگاری نه‌چندان دور برای خود اسم و رسمی داشته، صنعت ابریشم‌بافی سنتی است.

ابریشم به دلیل نرمی، لطافت، زیبایی و دوام فوق‌العاده‌ای که دارد همواره مورد توجه اعیان و اشراف و حاکمان بوده و به دلیل این ویژگی‌ها یکی از مهم‌ترین و گرانبهاترین الیاف نساجی در دنیا به‌شمار می‌رود.

به گفته کارشناسان صنایع دستی، تجار تبریزی به علت قرار گرفتن این شهر در مسیر جاده ابریشم این کالای گرانمایه را با قیمت پایین‌تری از تاجران چینی خریداری کرده و پس از تبدیل آن به پارچه به کشورهای مغرب زمین می‌فروختند و از این راه سود هنگفتی نصیبشان می‌شد.

سولماز امیرراشد، کارشناس ارشد صنایع دستی در خصوص علت مورد پسند بودن پارچه‌های ابریشمی آذربایجان اظهار کرد: دلیل مورد پسند بودن پارچه‌های آذربایجان بخصوص توسط خارجی‌ها، بافت خوب آن نبوده، بلکه مهم‌ترین ویژگی این پارچه‌ها نقوش به‌کار رفته در آنها بوده است.

این تصاویر، مینیاتورهای قرن شانزدهم آذربایجان را به یاد می‌آورد. وی افزود: با حملات پی‌درپی عثمانی‌ها نه تنها بسیاری از هنرمندان پارچه‌باف و طراح تبریزی به استانبول کوچانده شدند بلکه کارگاه‌های هنری نیز دچار پراکندگی شده و هنرمندان به شهرهای دیگر ایران رفتند.

در همین راستا، نقوشی که طراحان مکتب دوم تبریز طراحی می‌کردند و در کارگاه‌های تبریز بافته می‌شد به کارگاه‌های شهرهای یزد و کاشان نیز سفارش داده می‌شدند و به این علت ما طرح‌های تبریز را روی بافته‌های این دو شهر نیز می‌بینیم.

رشد جمعیت و به تبع آن افزایش تقاضا برای مصرف پارچه‌های ابریشمی، تولیدکنندگان را برآن داشت تا محصولات خود را به سمت صنعتی و تولید انبوه سوق دهند و استان آذربایجان شرقی نیز از این امر مستثنی نبود.

میرابوالحسن شجاعی یکی از تولیدکنندگان پارچه‌های ابریشمی به سبک صنعتی و مکانیزه در این رابطه معتقد است: باتوجه به این‌که کیفیت تولید پارچه‌های ابریشمی سنتی پایین‌تر از تولید صنعتی است لذا به منظور در نظر گرفتن سلیقه مشتری و بازار داخلی و خارجی به سمت تولید مکانیزه روی آوردیم.

این در حالی است که خانم امیر راشد در این خصوص نظر دیگری دارد.

وی معتقد است هرچند با افزایش جمعیت، دیگر پارچه‌بافی سنتی قادر به پاسخگویی نیست، اما کارشناسان به دلیل حفظ سنت‌ها و هنرهای بومی سعی در احیای پارچه‌بافی سنتی دارند، چرا که ارزش و قیمت یک قطعه پارچه دستبافت نفیس و زربفت ابریشمی هیچ وقت قابل مقایسه با پارچه‌ای که در کارخانه تولید شده، نیست.

به گفته کارشناسان این هنر زیبا و نفیس در حال حاضر در استان آذربایجان شرقی به فراموشی سپرده شده و مسوولان و دست‌اندرکاران مربوطه در این زمینه عکس‌العملی از خود نشان نمی‌دهند.

امیرراشد عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی در این خصوص اظهار کرد: متاسفانه در شرایط کنونی هنر و صنعت ابریشم بافی به طور کل در استان آذربایجان شرقی منسوخ شده و مسوولان نیز در این زمینه اقدامات لازم را به عمل نمی‌آورند. حتی در کتاب‌ها نیز به پارچه بافی آذربایجان به مختصر اشاره‌ای بسنده می‌شود.

شجاعی نیز در این خصوص معتقد است: به‌دلیل عدم شناخت شهروندان از پارچه‌های ابریشمی و نیز برخی مسوولان از تولید داخلی، حمایتی از آن صورت نمی‌گیرد.

وی با بیان این‌که نخ ابریشم تنها مخصوص بافت قالی‌های نفیس ابریشمی نیست، اظهار کرد: اکثر تولیدکنندگان پیله ابریشم با این تفکر که پیله ابریشم تنها در تولید قالی ابریشمی کاربرد دارد، لذا با رکود فرش در سال‌های گذشته به ناچار تغییر شغل دادند، درحالی‌که اگر از قابلیت نخ ابریشمی برای تولید پارچه ابریشمی اطلاع داشتند به هیچ وجه در کارگاه‌های تولید پیله ابریشم خود را تخته نمی‌کردند.

این تولیدکننده اسکندانی افزود: این امر باعث شده رفته رفته نخ ایرانی که در مقایسه با نخ‌های خارجی از کیفیت و استحکام بالایی برخوردار بود از گردونه رقابت خارج شود، اکنون اکثر تولیدکنندگان از نخ‌های کم‌کیفیت و ارزان خارجی برای تهیه پارچه‌های ابریشمی استفاده می‌کنند.

درحال حاضر تنها روستای اسکندان از توابع شهر اسکو در آذربایجان شرقی به بافت پارچه‌های ابریشمی آن هم ماشینی و مکانیزه اشتغال دارد و علت این‌که این صنعت تاکنون هرچند در شرایط بد به حیات خود ادامه داده رابطه آن با هنر چاپ سنتی کلاقه‌ای یا باتیک است. باتوجه به این‌که چاپ باتیک روی پارچه ابریشمی انجام می‌گیرد، لذا یکی از مواد ضروری این هنر محسوب می‌شود.

امیر راشد در این خصوص می‌گوید: باتوجه به تقاضای بالای بازار برای استفاده از پارچه‌های ابریشمی تولیدات کم کیفیت روستای اسکندان، دیگر پاسخگوی این حرفه نیست و کارگاه‌ها مجبورند ابریشم مورد نیاز خود را از کارخانه‌های ابریشم بافی باکو و طوس فراهم کنند.

عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی تصریح کرد: با حمایت و برنامه‌ریزی مسوولان و با راه‌اندازی صنعت ابریشم‌بافی می‌توان در استان اشتغال‌زایی و درآمدزایی کرد.

به گفته امیرراشد، عمده‌ترین مشکلات این هنر ـ صنعت دستگاه‌های بافت ابریشم در منطقه است. این ماشین‌ها قدرت بافت پارچه ابریشمی خالص به صورت منسجم را ندارد. در نتیجه بافندگان مجبور هستند در پود پارچه از الیاف مصنوعی استفاده کنند بنابراین پارچه‌ها 40 درصد ابریشم دارند.

تراب محمدی، رییس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز با قبول منسوخ شدن ابریشم بافی سنتی در استان اظهار کرد: به منظور حفظ سنن و ارزش‌ها و یادگار نیاکان ما، سعی در احیای این هنر داریم و در این راستا هفته گذشته طی جلسه‌ای قرار شد در راستای حمایت از کسانی که در احیای هنر ابریشم بافی سنتی گام بردارند، وام تعلق بگیرد.

سعیده دلال علیپور - جام‌جم تبریز