گرداب سنگی؛ الگوی معماری ساسانیان

اگرچه آثار اولیه سکونت شهری در این منطقه در بخش جنوب شرقی خرم‌آباد فعلی و در محدوده میدان شقایق، قاضی‌آباد و ابتدای پشته حسین‌آباد به شهر تاریخی شاپور خواست دیده شده است،‌ اما آنچه امروزه به عنوان هسته اولیه خرم‌آباد نامیده می‌شود، محدوده‌ای در بخش میانی، غربی و شمال غربی شهر فعلی است که آثار تاریخی متعددی را در خود جای داده است.

یکی از این آثارگرداب سنگی است؛ بنایی استوانه‌ای و سنگی که به دوره ساسانیان تعلق دارد.

این بنا که به گویش لری به آن گردآوبردینه می‌گویند، در شمال غربی شهر خرم آباد، بر دامنه کوه کور و در میان بافت قدیمی شهر قرار دارد و چشمه‌ای را در دل خود جای داده و به عبارتی، گرداگرد یک چشمه ساخته شده است؛ چشمه‌ای که تنها از نیمه دوم اسفند تا میانه تابستان پر آب است و در دیگر ماه‌های سال کم‌آب یا خشک است. پهنای این دیوار دایره‌ای‌شکل که از سنگ و ساروج ساخته شده، 3 متر است و از سنگ‌هایی نسبتا بزرگ به ابعاد 1×1 متر ساخته شده است. قطر آن نیز به غیر از پهنای دیوار 18 متر است و در قسمت غربی آن، دریچه‌ای به بلندا و پهنای 90×160 سانتی‌متر دیده می‌شود. این دریچه با یک وسیله کشومانند بسته می‌شده و آب را به جوی کناره غربی گرداب، سرازیر می‌کرده است. آب گرداب سنگی به وسیله همین جوی که از کناره غربی خرم‌آباد و در دامنه کوه کشیده و با سنگ و ملات ساخته شده بود، به دره‌ای که امروز «باباعباس» نامیده می‌شود، هدایت می‌شده و به مصارف متعددی از جمله شرب مردم شاپور خواست، آبیاری مزارع کشاورزی و به حرکت درآوردن آسیاب‌های آبی واقع شده در مسیر، می‌رسیده است. فاصله مبدا تا مقصد این آب نزدیک به 12 کیلومتر است. در این مسیر آثار یک آسیاب شبیه آسیاب شهر قدیمی «شاپور خواست» بر جای مانده که آب آن از گرداب سنگی تامین می‌شده است.گرداب سنگی سال 1355 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

به گفته معاون میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان، این بنا با هدف تقسیم درست آب و استفاده حداکثری از این نعمت ساخته شده است.محمدرضا اسدی به اقدامات سازمان میراث فرهنگی در جهت حفظ و مرمت این بنا اشاره کرد و به «جام‌جم» گفت: سال‌های گذشته اقداماتی نظیر تملک عرصه و حریم، لایروبی، پاکسازی و نورپردازی محوطه این بنا انجام شده است.

فاطمه عزیزپوریان / جام‌جم خرم‌آباد