کاروانسراهایی‌که متل می‌شوند

آثاری که از کاروانسراهای کهن به دست آمده نشان می‌دهد که در کنار درهای ورودی آنها اتاق‌هایی برای نگهبانان، کاروانسراداران یا ماموران مراقبت از اموال ساخته می‌شده است.

در مناطق مرکزی داخل کاروانسراها برای رفع نیاز‌های مسافران، آسیاب‌های کوچک، نمازگاه و یک‌سری دکان برای خرید مسافران وجود داشته است.

در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد مکان‌هایی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است؛ چیزی مانند بخاری‌های دیواری یا شومینه‌های امروزی.

در کاروانسراهایی که در مسیرهای کوهستانی ساخته می‌شدند، اهمیت گرمایش به حدی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن هیزم و برپا کردن آتش اختصاص می‌دادند. طی قرون متمادی، کاروانسراها علاوه بر آن‌که بارانداز و استراحتگاه کاروان‌ها و کاروانیان به شمار می‌آمده‌اند، محل تعامل اندیشه‌ها و تبادل آداب و رسوم اقوام و ملل مختلف شده‌اند. بی‌تردید این تماس و تلاقی اندیشه‌های گوناگون، تأثیری شگرف بر زندگی مردم این مرز و بوم داشته است.

در یک گروه‌بندی می‌توان کاروانسراهای ایران را به چند گروه تقسیم کرد:

ـ کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی.

ـ‌ کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس.

ـ کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران.

به دلیل خشکی نسبی آب و هوا در بخش عمده‌ای از کشور ایران و دور بودن شهرها و آبادی‌ها از یکدیگر، وجود نقاطی برای استراحت و تهیه آذوقه در بین راه، امری حیاتی و ضروری بوده و بدون وجود این ایستگاه‌ها، طی طریق و ارتباط بین مناطق مختلف کشور غیر ممکن بوده است.

تعداد کاروانسراها در سواحل جنوبی دریای خزر در مقایسه با سایر مناطق اقلیمی ایران کمتر است. در این سواحل بارندگی زیاد، شرایط آب و هوایی معتدل، آباد بودن کل منطقه، جمعیت نسبتاً زیاد و برخلاف سایر مناطق اقلیمی ایران، نزدیک بودن مراکز جمعیت، جملگی باعث شده نیاز به کاروانسرا‌های بین راهی کمتر باشد. با توجه به کاروانسراهای باقی مانده مشاهده می‌شود که اغلب آنها در این منطقه در مسیر ارتباطی بین فلات مرکزی ایران و شهر‌های ساحلی بوده‌اند.

در سواحل جنوبی کشور هم اگرچه اکثر امور تجاری از طریق راه‌های آبی صورت می‌گرفته، ولی انتقال کالا از بنادر به داخل کشور نیاز به جاده و بالطبع کاروانسرا داشته و کاروانسراهای نسبتاً زیادی بین بنادر خلیج فارس و دریای عمان و شهرهای مرکزی ایران وجود داشته و این مطلب تا به امروز عینیت دارد و ملاحظه می‌شود که در حال حاضر نیز جاده‌های ارتباطی از بنادر جنوبی کشور به شهر‌های مرکزی ایران بسیار بهتر و مجهزتر از جاده‌های موجود بین بنادر این کرانه است.

برای فراهم کردن شرایط آسایش در این منطقه، کاروانسراها نیازمند کوران هوا و سایه بودند. لذا در رابطه با فرم کاروانسراهای این سواحل مشاهده می‌شود که عموماً فاقد حیاط مرکزی بوده و شامل بنایی چهارگوش با اتاق مرکزی صلیبی شکل و اتاق‌های جانبی هستند. یک سکوی سنگی دورادور ساختمان ساخته شده و همه اتاق‌ها به خارج بنا راه دارند. به این طریق کوران دو طرفه هوا در فضای داخل کاروانسرا میسر می‌شده است.

کاروانسراهای نواحی سرد کوهستانی هم برای مقابله با سرمای شدید زمستان، غالباً فاقد حیاط مرکزی بوده‌اند و به جای حیاط مرکزی، دارای یک تالار وسیع برای اسکان مسافران و در اطراف آن دالان‌های سراسری به منظور نگهداری چهارپایان بوده‌اند.

با توجه به پیشرفت و تحولاتی که در طول تاریخ به وجود آمد، کاروانسراها در وهله اول جای خود را به راهسراها (متل‌ها) و مهمانخانه‌ها دادند.

به این ترتیب کاروانسراها را می‌توان نیاکان راهسراهای نوین دانست. تاریخچه راهسرا به سبک نوین به دهه ۱۹۲۰ در ایالات متحده آمریکا برمی‌گردد یعنی زمانی که دسته‌های خودروسوار در بزرگراه‌های آن کشور سرگردان می‌ شدند.

می‌گویند مُتل تلفیقی است از دو واژه Motor و Hotel و اساساً متل‌ها ماهیت بین راهی داشته‌اند و معمولا خارج از شهرها ساخته می‌شدند. در تعریف متل می‌توان گفت: «هتلی است که در آن مسافران می‌توانند با خودروی شخصی وارد شده و حتی خودرو را مقابل در اتاق خود پارک کنند.» یکی دیگر از مشخصه‌های اصلی متل‌ها عدم وجود لابی یا همان تالار در آنهاست چرا که میهمانان به مجرد وارد شدن به متل بدون نیاز به پیاده شدن کلید اتاق خود را دریافت کرده و مستقیما به سمت اتاق خود رانندگی می‌کنند.

مسافرخانه‌ها اقامتگاه‌هایی ارزان، کوچک و دارای امکانات اقامتی مختصر، ساده و عموما دارای سرویس بهداشتی یا آشپزخانه کوچک و مشترک هستند. مسافرخانه‌ها شکل ابتدایی هتل‌های مدرن هستند که ممکن است داخل یا در هر جای دیگری از شهر، قرار گیرند. خدمات این نوع اقامتگاه‌ها نیز در سطح پایینی قرار دارد. همان‌طور که نوشته شد، جایگاه راهسراها معمولاً در کنار بزرگراه‌ها و جاده‌هاست اما مهمانخانه‌ها یا مسافرخانه‌ها بیشتر در مرکز شهرها قرار داشته و دارند.

بیشتر متل‌های ایران در مسیر بزرگراه کرانه‌ای خزر قرار دارند و از نخستین راهسراها در ایران می‌توان از متل قو نام برد.

سلمانشهر‌ جایی است که متل قو در آن قرار دارد. این شهر به دلیل مجاورت با دریا و داشتن ساحل ماسه‌ای مناسب در سمت شمال و فاصله اندک بین کوه، دریا و جنگل نقش تفرجگاهی مهمی در منطقه دارد. سلمانشهر 9 کیلومتر طول و 7 کیلومتر عرض دارد؛ عرض آن از کنار ساحل دریا آغاز شده و تا دامنه البرز و نزدیک غاری استثنایی به نام غار دانیال ادامه دارد. وجود دریای خزر در تمامی نواحی شمالی شهر و ارتفاعات ییلاقی و دامنه زیبای البرز در نواحی جنوبی شهر، جذابیت این منطقه را دوچندان کرده است.

مریم لباف‌زادی