نگاهی هنرمندانه به طنز دفاع مقدس

از آنجا که طنز یکی از موضوعات حساسیت برانگیز در ادبیات دفاع مقدس بوده و همواره به آثار منتشر شده در این عرصه با دقت بیشتری نگاه می‌شود، رفاقت به سبک تانک به ششمین نشست ادبیات داستانی دفاع مقدس دعوت شد تا با حضور منتقدان «مبانی طنز در ادبیات داستانی دفاع مقدس» با نگاهی به این مجموعه مورد بررسی قرار گیرد.

احمد شاکری، نویسنده و منتقد و محسن هجری، نویسنده ادبیات کودک و نوجوان و جمعی از نویسندگان و ناشران حوزه ادبیات دفاع مقدس هفته گذشته در محل ستاد راهیان نور حضور پیدا کرده و به نقد و بررسی این کتاب نشستند.

در ابتدای این نشست احمد شاکری، نویسنده و منتقد ادبی درباره اهمیت برگزاری جلسات نقد گفت: جلسات نقد و بررسی کتاب‌های عرصه دفاع مقدس فضایی را ایجاد می‌کنند تا بتوانیم خلأ و کاستی‌های آثار منتشر شده را پیدا کرده و برطرف کنیم.

وی افزود: از عمر ادبیات دفاع مقدس بیش از 2 دهه می‌گذرد و آثار متعددی نیز در این راستا خلق شده است. دیگر زمان آن رسیده که به بررسی آثار و همچنین ایجاد فضایی برای ارتقای ادبیات دفاع مقدس بپردازیم.

نویسنده کتاب «عریان در برابر باد» سخنانش را این گونه ادامه داد: در اغلب جلساتی که برای نقد و بررسی آثار ادبیات داستانی برگزار می‌شود نگاه‌ها بیشتر به نقد و تحلیل رویکرد مدار است در حالی که باید این مسیر را تغییر داده و نقد را به سمت کارهای خلاقانه و عالمانه حرکت دهیم.

شاکری با بیان این‌که دقت در مبانی طنز یعنی جداسازی طنز از شاخه‌های دیگری همچون هجو، هزل و لطیفه که به طنز تنه می‌زند، افزود: طنز به عنوان یک صناعت ادبی به‌شمار می‌رود چرا که دیدگاه هنرمندانه در آن موج می‌زند و کاستی‌ها را نمایش می‌دهد، از این‌رو طنزپرداز نیز هنرمند است.

شاکری همچنین اظهار کرد: ‌آنچه مدنظر است، دقت در مبانی طنز یعنی جداسازی طنز از شاخه‌های دیگری است که به طنز نزدیک می‌شوند و گاه حتی به آن آسیب می‌زنند مانند هجو، ‌هزل، لطیفه و....

در ادامه این نشست محسن هجری، نویسنده ادبیات کودک و نوجوان با بیان این‌که در واقعیت جنگ تحمیلی، طنز جاری بود، گفت: در حوادث مختلف جنگ تحمیلی که برخی از وقایع و رویدادها با اراده و بی‌اراده رخ می‌داد، طنز بخش جدایی‌ناپذیر جنگ بود؛ به طور مثال می‌توان به فرود آمدن یک خمپاره که کاملا بوی مرگ می‌داد اما منفجر نمی‌شد، اشاره کرد چرا که این امر موجب خنده و شوخی رزمنده‌ها شده بود.

وی ادامه داد: طنزی که در فضای جنگ تحمیلی حاکم بود حکایت از رفتن داشت و بوی شهادت می‌داد و به نوعی مرگ و زندگی در آن آمیخته شده بود، گاهی اوقات برخی از صحنه‌های ادبیات دفاع مقدس به عنوان طنز مطرح می‌شود که رفتارها و گفتارهای غلط سربازان و رزمنده‌ها بوده است. به همین دلیل باید مرز بین طنز و هجو، هزل و فکاهی شناخته شود.

نویسنده کتاب «کودک و آرمانشهر» با تأکید بر این که ادبیات دفاع مقدس، واقع‌گراست، ادامه می‌دهد: در ادبیات و گونه‌های ادبی با ژانرهای مختلفی مواجه هستیم که ادبیات دفاع مقدس و ادبیات پایداری از نوع رئال و واقع‌گرای آن محسوب می‌شوند زیرا هنگامی که طنز در ادبیات دفاع مقدس مطرح می‌شود، با تجربه‌های تاریخی تطابق دارد.

وی با بیان این‌که طنز نباید با تخیلات نویسنده موجب خنده شود، اظهار کرد: آثار به نسبت موفق این عرصه به دلیل تطابق با واقعیات تاریخی توانسته‌اند جایگاه خوبی داشته باشند به طور مثال اغلب آثار امیریان با اقبال مخاطبان مواجه شده و حتی گاه به چند چاپ هم رسیده‌اند. این موفقیت ناشی از نگاه واقع‌بینانه امیریان است که در آخرین اثرش نیز بوضوح دیده می‌شود.

هجری همچنین افزود: ‌واقعیت‌های ادبیات دفاع مقدس از طریق خاطره‌گویی‌ها به دست آمده و برای این‌که هنوز زمان زیادی از دوران جنگ تحمیلی نگذشته، امکان تحریف آن کم است.

وی همچنین با اشاره به این‌که کارکرد طنز کارکردی است که یک کلام واقع‌گرا و متنی نمی‌تواند جایش را پر کند، تاکید کرد: اگر کارکرد طنز جدی نبود، ادبیات فارسی نیز نیاز به این همه اشاره و تمثیل پیدا نمی‌کرد. این همان نیازی است که در درون مخاطب وجود داشته و حس هرگونه ادبی، ایجاب می‌کند که نوعی از طنز را درون خود ایجاد کند.

نویسنده کتاب «طلوع آن ستاره» با اشاره به این‌که طنز دارای مرزی اخلاقی است اظهار کرد: ما نیاز داریم در بیان طنز به نگاه انسانی و اخلاقی برگردیم و از این زاویه به روایت‌های مختلف موافق یا مخالف در ادبیات طنز نگاه کنیم.

هجری گفت: طنز نقطه‌ای میان هجو، هزل، فکاهی و واقعیت‌گرا و کلام منطقی است و به نوعی بین این دو مفهوم یعنی واقعیت‌گرایی و کلام منطقی قرار دارد که در این راستا حفظ تعادل، شناخت مرزبندی‌ها و مفاهیم برای نویسنده طنزپرداز از اهمیت بسیاری برخوردار است.

این نویسنده ادبیات کودک و نوجوان در پایان با بیان این‌که از اهداف طنز می‌توان به بیداری حس مخاطب اشاره کرد، گفت: طنز باید همراه با گوشه‌زنی و کنایه باشد تا به بیداری حس مخاطب بینجامد.

زینب مرتضایی‌فرد ‌/‌ جام‌جم