گل اوفتان، آیینی در ستایش آفتاب

کوروش طاهری عکاس و مستندساز یکی از همین هنرمندان است که با این هدف عاشورای امسال به خرم‌آباد سفر کرد تا به مستندنگاری این میراث جاودان بپردازد. او که دانش‌آموخته فیلمسازی دانشکده صداوسیماست در نمایشگاهی با نام «گل اوفتان» که چندی پیش در نگارخانه شماره 3 فرهنگسرای هنر برپا شد ، آیین عزاداری متفاوت مردم خرم‌آباد را به تصویر کشیده است.

چشم‌های اشکبار و غمگین، خطوط چهره رنج کشیده و تمناها و خواسته‌های عزاداران از امام و مولای خویش بخشی از حس‌های پنهانی است که دوربین عکاسی کوروش طاهری توانسته از زیر چهره‌های گل‌مالی شده عزاداران کشف کند.

خاک یکی از 4 عنصر اسطوره‌ای در بیشتر فرهنگ‌هاست. در اسطوره‌ها شخصیت‌ها آسمان را به دوش گرفته‌اند تا زمین، استوار و پابرجا بماند و باروری از خاک و آب‌ زاده شود و انسان بتواند در هستی جولان دهد. به باور اسطوره‌ای، خاک مقدس است و آب نیز چرا که هر‌2 از مهم‌ترین عوامل ایجاد حیات به شمار می‌روند. از همین رو تقدس پیدا می‌کنند و نرم و آرام به آیین‌ها، به مراسم‌ها و باورهای مقدس راه می‌یابند.

انسان‌ مسلمان پیش از سفر به آخرت با آب شستشو داده و به خاک سپرده می‌شود. بررسی جلوه‌های تقدس خاک یا آب موضوع این نوشتار نیست، بلکه موضوع ریشه‌یابی آیینی دیرین و قدیمی در لرستان است که از آن هم به نام گل اوفتان و هم گل مالان یاد می‌شود.

در صبح روز عاشورا پیش از طلوع آفتاب عزاداران خرم‌‌آبادی در هیات‌ها حضور می‌یابند و گلاب و خاک غربال شده را مخلوط کرده و با گل‌آلود کردن سر و رو و لباس‌ها برای عزاداری آماده می‌شوند. مردم پس از آن که در عزای امام حسین و یارانش سرو روی را به گل آغشتند، کنار کپه‌های آتش برافروخته می‌ایستند و با خشک شدن گل‌ها به پیکره‌ای سفالین مانند؟

آنگاه با آغاز صبح شهر است و دسته‌های عزا که یکرنگ و یکدست شده‌اند.

عزاداران با اندام‌های گل‌آلود و گاه با پای برهنه در سوگ سیدالشهدا به عزاداری مشغول می‌شوند. این مراسم تا ظهر عاشورا ادامه دارد.

دسته‌های عزاداری با این پیکرهای گل‌آلود، تک‌رنگ، وهم‌‌انگیز و سرشار از سکون‌اند؛ سنگینی و سکونی که ویژگی عالی‌ترین مراسم عزاداری است.

این فضا در تکامل با رنگ تند سرخ، سبز و سیاه پرچم؛ تصاویری انتزاعی پدید می‌آورد که برای عکاسان، همیشه سوژه‌ ای ناب و خاص بوده است.

خاک این مراسم غروب تاسوعا سرند و به فاصله چند ساعت انباشته می‌شود. روز عاشورا قبل از طلوع آفتاب، گلاب نذری، جوشانده شده با خاک آمیخته و گل این آیین را فراهم می‌سازد. هیمه نیز از شب قبل در کنار حوضچه گل تهیه شده است. تنها منبع نور جهت ثبت عکس همین آتش است.

تلالو نور آتش بر چهره‌هایی که به مرور خشک می‌شوند، فضای زیبایی برای عکاس فراهم می‌آورند. تا اینجای کار حتی اگر عکاسی به صورت رنگی انجام شود، فضا کاملا تک‌رنگ است. تنها نشانه‌های رنگ، پرچم‌ها و کتیبه‌ها هستند. اگر بخواهیم اصل واقعه عاشورا را هم در 2 نشانه خاک و خون ببینیم به همین ترکیب می‌رسیم: رنگ اکر (خاکی)‌ و سرخ. در ادامه هیات عزاداری به مرور به یکدیگر می‌پیوندند و جمعیت عظیمی می‌سازند که هارمونی زیبایی را به نمایش می‌گذارند. نوحه‌خوانی و سینه‌زنی باعث می‌شود خاک روی لباس عزاداران در هوا پراکنده شود.

این فضای غبار گرفته، محیط مناسبی است برای عکاسی با سرعت پایین، خصوصا اگر در راستای تابش نور خورشید قرار گیرد.

در عکس‌های سوگواری خرم‌آباد، تمام تماشاگران به رنگ خاک دیده می‌شوند. این خاک در جزئیات عکس‌ها هم دیده می‌شود؛ به طوری که حتی اگر از دستی که پارچه‌ای را نذر می‌بندد، عکس بگیرد، نشانه‌هایی از گل در عکس ثبت می‌شود.

دیگر آن که به گل افتادن خاص مردان نیست و زنان و کودکان هم در آن شرکت دارند. اشخاص با پوشش های مختلف از هم قابل تمیز نیستند و تنها بعد از عزاداری از یکدیگر بازشناخته می‌شوند. حتی مو و ریش سیاه و سفید هم که نشان سن و سال افرادند تا زمان عزاداری پوشیده هستند و با اتمام مراسم هرجا که بخشی از صورت یا آرایش افراد پیدا شده می‌توان آنان را شناخت.

سایه نیکانلو / جام‌جم