تخم‌مرغ‌های ایران و سبد روسیه

این روزها مواضع متضادی از سوی روسها می بینیم . در حالی که چند هفته قبل رئیس جمهوری این کشور اظهارات خصمانه ای را علیه ایران و برنامه های هسته ای اش مطرح می کند ،‌می بینیم که سرانجام بعد از 11 سال وقفه ، یک گام عملی در جهت نیروگاه بوشهر برمیدارد . این پارادوکس را چطور معنا می کنید ؟

روسیه با شوروی دوران جنگ سرد فرق کرده است. در سال‌های گذشته روسیه نقش تعدیل‌کننده را در مساله هسته‌ای ایران بازی کرده است یعنی مثل زمان جنگ سرد نیست که شوروی می‌توانست در حل و فصل نهایی یک موضوع تاثیرگذار باشد. سیاست خارجی روسیه در گذشته یک سیاست خارجی ایدئولوژیک بود یعنی براساس هزینه فایده نبود بلکه براساس باورها، در سیاست خارجی هزینه می‌کرد و یک قطب نظام جهانی محسوب می‌شد، اما در دوره حکمرانی روسیه جدید بویژه در 10 سال اخیر سیاست عملگرانه‌ای بر این کشور حاکم است و معنای آن این است که روسیه حمایت از ایران را از دریچه نگاه خودش می‌بیند، در این شرایط تا جایی که حمایت از ما با سیاست خودش همخوانی داشته باشد ایران را همراهی می‌کند. بنابراین ما باید دقت کنیم که الان در روسیه یک دولت پراگماتیست حاکم است. این مساله بسیار مهم است و متاسفانه من در بسیاری از تحلیل‌ها می‌بینم که هنوز نسبت به روابط ما و روسیه همان تحلیل‌های دوران جنگ سرد صورت می‌گیرد. در حالی که آن دوره طی شده و روسیه نه شوروی دوره جنگ سرد است و نه رئیس‌جمهور آن دارای همان رویکردهای گذشته است.این موضوع 10 سال است آشکارا در مواضع مقامات روس بیان می‌شود و این عمل‌گرایی و حساب سود و زیان کردن در اسناد سیاست خارجی روسیه هم به کرات آمده است.

یعنی هم تغییر شرایط جهانی و هم تغییر روندها و دولت‌ها در روسیه ما را وادار می‌کند که واقع‌بینانه به مسائل روسیه نگاه کنیم، زیرا در روسیه فعلی یک دولت پراگماتیست حاکم است که یک برآیندی است از دولت‌های پیشین و گرایش‌های مختلفی که در حوزه سیاست داخلی و خارجی روسیه و در همین زمان حاضر هم وجود دارد.

پس باید به این مساله که روسیه هم به طور طبیعی در چارچوب منافع ملی خودش به مسائل پرونده هسته‌ای ایران نگاه می‌کند و باید به توان محدود روسیه واکنش و کنش‌های آن که دیگر کنش‌ها و واکنش‌های دوران جنگ سرد نیست، توجه کرد. 

روسیه، ایران و چین سه کشور بزرگی در منطقه هستند و همکاریشان حائزاهمیت است و روسیه هم برای این همکاری اهمیت قائل است، منتهی به شکل‌های مختلف هم تا به حال اعلام کرده است که در برابر فشارهای آمریکا و غرب توان محدودی دارد.

آنچه مشخص است این که روسیه همواره به منافع ملی خودش نگاه کرده است و از گفتن آن هم ابایی ندارد. روسیه فعلی یک کشور ایدئولوگ نیست لذا فقط و فقط منافع خود را در نظر می‌گیرد.

این مهم بر اثر دو رویداد نیز بیشتر از قبل در روسیه پیگیری می‌شود یکی آمدن مدودف و دیگری رئیس‌جمهور شدن باراک اوباما در آمریکا. من اگرچه معتقدم هنوز که هنوز است پوتین حرف اول را می‌زند، اما به هر حال مدودف در جایگاه رئیس‌جمهور کنونی تفاوت‌هایی با پوتین دارد که آن باعث شده تا تاثیر خودش را در مناسبات روسیه با دیگر کشورها بگذارد. در دوره پوتین سیاست خارجی روسیه عمل‌گرا بوده، اما در دوره مدودف سیاست خارجی این کشور ضمن حفظ همان وضعیت، تحت تاثیر تحولات بین‌المللی جاری قابل فهم است. بنابراین ما نباید خیلی هم در برداشت از سخنان اخیر مدودف رئیس‌جمهور روسیه مبالغه کنیم. آنچه مسلم است مدودف و پوتین دو روی یک سکه هستند که رویکردهای مختلفی را دنبال می‌کنند. مدودف یک تکنوکرات است لذا ما شاهد تحولی اساسی‌ای در سیاست خارجی روسیه نیستیم؛ بلکه تغییراتی را در روند تحولات شاهدیم. نباید در تفاوت مواضع پوتین و مدودف دچار اشتباه شویم. این انگاره که نوعی تقسیم وظایف صورت گرفته باشد دور از ذهن نیست. هرچند تمایل نسبت به غرب و صنعتی کردن روسیه و تن دادن به الزامات آن در رویکرد مدودف پررنگ‌تر است.

اما عامل دوم در تغییر شرایط روی کار آمدن اوباماست. اگر خاطرتان باشد وقتی خانم کلینتون به روسیه رفت، همراه با وزیر خارجه این کشور به طور نمادین دکمه تجدید روابط و از نو شروع شدن روابط جدید روسیه و آمریکا را فشردند. این یک عمل سمبلیک نبود که برعکس معنای زیادی داشت. این 2 کشور توافق کرده‌اند فصل جدیدی از روابط خارجی را تجربه کنند. همانجا روسیه یک لیست از اولویت‌های مهم و منافع ملی در سیاست خارجی‌اش تهیه کرد که شامل مواردی از قبیل عدم گسترش ناتو به شرق اروپا، توقف سپر موشکی دفاعی در چک و لهستان و همچنین بازگذاشتن دست روسیه در فضای پسا شوروی یعنی قفقاز و آسیای مرکزی و بالتیک بود. روسیه به شرط تحقق این خواسته‌ها با آمریکا به توافق رسید تا در جهت منافع ملی این کشور همکاری داشته باشد. در حال حاضر هم هر 3 این موارد توسط اوباما رعایت شده است و همه آنها محقق شد. یعنی شما دیگر خبری از سپر دفاعی نمی‌شنوید. حوادث قرقیزستان را هم دیدید که این بار بر خلاف دفعات قبلی، آمریکا و اروپا هیچ دخالتی نکرده و واکنشی نسبت به حوادث به وجود آمده و آشوبی که قرقیزستان را فراگرفت، نداشتند. اینها یعنی این‌که یک معامله بزرگ بین مسکو و واشنگتن انجام شده است. این تغییر حتی درخصوص همکاری روسیه با آمریکا در افغانستان دیده می‌شود چراکه اولین اولویت آمریکا در منطقه افغانستان و مشکلاتش است. برای همین روسیه نیز شروع به همکاری جدیدتری در این زمینه کرده است.

تغییرات روسیه تغییرات جهشی است. یعنی تغییر خیلی صریح و سریع است. علت اصلی‌اش هم به این برمی‌گردد که ساختارها و نهادهای سیاسی در روسیه به قوت نهادهای سیاسی اروپا و آمریکا نیستند. برای همین است که شما سایه سنگین احزاب را بر عملکرد دولت این کشور مشاهده نمی‌کنید چرا که همه چیز تقریبا فردمحور است. از سوی دیگر روسیه یک کشور صنعتی و تکنولوژیک نیست. طوری که چند سال قبل پوتین اذعان کرد که روسیه اگرچه از یک پرستیژ جهانی برخوردار است اما حتی از عقب مانده‌ترین کشور اروپایی یعنی پرتغال هم به لحاظ صنعتی عقب‌تر است. به همین علت روسیه به دنبال مدرن‌ترکردن خود است لذا مدودف در سفر اخیری که به آمریکا داشت، بیشتر به ایالات و مراکز صنعتی این کشور سر زد و دیدار کرد. زیرا آمریکا به بزرگ‌ترین خواسته داخلی روسیه یعنی تکنولوژی برتر جواب مثبت داده. این موضوع آنقدر مهم است که هر 10 جاسوسی که در آمریکا دستگیر و به روسیه بازگردانده می‌شوند، وظیفه‌شان جاسوسی صنعتی بود.

البته موضوع مهم دیگری هم که وجود دارد این است که متاسفانه در چند سال اخیر ما با برخی اقداماتمان به این تغییر موضع مسکو در قبال ایران کمک کرده‌ایم. یعنی در شرایطی که می‌توانستیم از اختلاف آمریکا با اروپا و اختلاف روسیه با اتحادیه اروپا بر سر موارد متعددی که با یکدیگر داشته‌اند بهره‌برداری کنیم، نه‌تنها از این فرصت‌ها استفاده نکردیم بلکه بالعکس با برخی اقدامات و موضعگیری‌ها باعث شدیم تا آنها در برابر ایران با یکدیگر متحدتر از قبل شوند. به خاطر همین مسائل است که روابط ایران و روسیه در یک سال اخیر دچار تنش‌های جدیدی هم شده چرا که طرفین از یکدیگر انتظاراتی داشته‌اند.

بله دور از ذهن نیست. اگر شما نگاه کنید طی 10 سال گذشته چند بار روسیه و آمریکا از تعامل به تقابل یا بالعکس چرخش کرده‌اند. اکنون هم این امکان وجود دارد چون اولا تاکید کردم که سیاست خارجی روسیه، چرخشی است و تحت تاثیر تحولات داخلی روسیه نیز هست. دوم این‌که هنوز بزرگ‌ترین خواسته روسیه تامین نشده است. مسکو خواستار مشارکت جدی در امنیت دسته‌جمعی اروپاست و خواستار تغییر ساختار امنیتی دنیا و بخصوص اروپا و مشارکت خودش در تامین آن است. باید دید آیا این خواسته‌ها هم از سوی آمریکا تامین می‌شود یا نه؟ بنابراین نباید گمان کنیم که یک همکاری دائمی بین این دو کشور برقرار شده است. همکاری موجود بین روسیه و آمریکا مقطعی است و نباید تصور شود همکاری همیشگی بینشان وجود دارد. آنچه در حال حاضر هست، بر اساس نیازهای متقابل شکل گرفته است.

روسیه نسبت به 10 سال قبل از وضعیت بهتری برخوردار است و هم اکنون استحکام داخلی پیدا کرده و قدرتش افزایش یافته است. منافع روسیه و آمریکا بیش از آن که بر روابط دوجانبه این کشورها ظهور داشته باشد در روابط طرف ثالث و یا روابط بین‌المللی بروز و ظهور پیدا می‌کند. بنابراین می‌توان گفت که روسیه و آمریکا از بر هم خوردن معادلات خود نگران نیستند بلکه این 2 کشور اقداماتی را دنبال می‌کنند که اگر طرف مقابل در آن اخلال ایجاد کند کارشان با مشکل مواجه می‌شود. در آینده نزدیک به نظر مهم‌ترین موضوع تعیین‌کننده در این زمینه این نکته است که آیا روسیه و آمریکا در مورد معاهده استارت و به شکل دیگر چارچوب‌های امنیتی و نظامی در اروپا و جهان به توافق کامل می‌رسند یا نه؟

برخی‌ها سخت به روسیه می‌تازند و می‌گویند که روسیه ایران را ابزار کرده و هیچ فایده‌ای در این همکاری نیست. من دو ملاحظه بر این انتقاد دارم. یکی این‌که وضعیت فعلی، انتخاب ما بوده نه روسیه. یعنی این طور نبوده که نیروگاه بوشهر به مزایده گذاشته شود و روسیه برنده آن بوده باشد. مزایده‌ای برگزار شده اما کسی در آن شرکت نکرده و کشورهایی هم که تا قبل از آن بودند، گذاشتند و رفتند و در نهایت تنها روسیه بود که ما هم کار را به آنها سپردیم. البته عده‌ای هم معتقدند نمی‌توان به روسیه فشار آورد چون تنها روسیه بوده که به ایران تکنولوژی داده است یا پذیرفته نیروگاه بوشهر را تکمیل کند. این نگاه هم غلط است. ملاحظه دوم این‌که ما نباید گمان کنیم که همکاری با روسیه مانع همکاری با غرب می‌شود. در جامعه این ذهنیت جا افتاده که ما به این خاطر با اروپا همکاری نمی‌کنیم چون با مسکو رابطه داریم. این تفکر درست نیست. زیرا جهان دوقطبی گذشته و تنوع زیادی در سیاست خارجی کشورها به وجود آمده است. چین باوجود مستقل بودنش، میلیاردها دلار در سال با آمریکا روابط اقتصادی دارد یا ترکیه که هم عضو ناتو است، هم با اتحادیه اروپا همکاری دارد و هم به جهان اسلام نزدیک است. اگر به روابط تجاری ترکیه با روسیه نگاه کنیم می‌بینیم که چندین برابر ما است که مثلا شریک روسیه هستیم. حجم مبادلات تهران و مسکو 2 میلیارد دلار در سال است، اما ترکیه که رقیب منطقه‌ای روسیه بوده و اقدامات زیادی برای دور زدن مسکو برای حضور در ناتو انجام داده، بالای 10 میلیارد دلار دادوستد دارد و حجم این مبادلات برای 2 سال آینده، 30 میلیارد دلار تعریف شده است. بنابراین می‌بینید که بخش اعظم روابط ایران و روسیه، فقط سروصدا است. برخلاف آنچه تصور می‌شود شریک تجاری قوی برای یکدیگر نیستیم.

بنابراین من فکر می‌کنم که روابط با روسیه ضروری است زیرا کشور بزرگی است که در منطقه موقعیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند منفعت‌های ویژه‌ای برای ایران داشته باشد. منتها این نباید باعث شود تا ما فرصت‌های دیگر و بهتر را از دست بدهیم. ضمنا اگر واقع‌بینانه نگاه کنیم دورکردن روسیه و راندنش به سوی غرب کار درستی نیست.

اگر بخواهیم یک جمع‌بندی داشته باشیم باید بگوییم این‌که گفته می‌شود ایران شریک استراتژیک روسیه است غلط است و باید واقع بین باشیم. از گذشته هم تصویری که در این زمینه در ایران شکل گرفته و بر اساس آن انتظاراتی که از روسیه و روابط با روسیه شکل گرفته مطابق با واقعیت‌های روسیه و ویژگی‌های سیاستگذاری در این کشور نیست. روسیه کشوری است با مشکلات عظیم داخلی که حل آنها اولویت اول سیاست خارجی این کشور است.البته به رغم ابهامات به وجود آمده در رفتار روسیه این کشور همچنان کشور مهمی است و درتامین صلح و ثبات منطقه و بین‌الملل اثرگذار است.باید در نظر داشت در اسناد سیاست خارجی و امنیت ملی روسیه، ایران در طبقه اولویت پنجم سیاست خارجه روسیه قرار داده شده است. بنابراین باید به خاطر داشت که ایران تنها موضوع در سیاست خارجی روسیه نیست و اولویت‌های دیگری هم در سیاست خارجی این کشور وجود دارد که‌ روسیه در جمع‌بندی مساله ایران به آنها می‌پردازد و اینجا بیشتر از آن که به قضاوت در زمینه روسیه وارد شویم وظیفه ما در ایجاد فرصت و تنوع بیشتر در عرصه سیاست خارجی سنگین می‌شود به صورتی که در همه حال امکان تعقیب منافع ملی کشور فراهم باشد. ما باید در سیاست خارجی‌مان ظرفیت‌سازی بیشتری بکنیم و «همه تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذاریم» و تلاش کنیم که ضمن گسترش روابطمان با روسیه حوزه‌های دیگر را هم ایجاد کنیم و خودمان را محدود نکنیم، متاسفانه در چند سال گذشته ما بیشتر در سیاست خارجی خودمان محدودیت ایجاد کرده‌ایم.

به عقیده من، ایران و روسیه 2 کشوری هستند که هم در منطقه منافع امنیتی و اقتصادی مشترکی دارند و هم در سطح جهانی می‌توانند نسبت به ارتقای جایگاه به یکدیگر کمک کنند. بنابراین، امیدواریم که روسیه وزنه ایران و مجموعا نگاه به شرق و جهان اسلام را در سیاست خارجی خود و نیز در معادلات جهانی در نظر گرفته و با جلب اعتماد ملت و دولت ایران صفحه جدیدی را در روابط 2 کشور باز کند.

روابط ایران و روسیه در یک نگاه

روابط ایران و روسیه در دوران پس از فروپاشی شوروی فارغ از ضرورت‌های ناشی از همجواری جغرافیایی، سوابق تاریخی و نیازهای اقتصادی، به دلیل موقعیت ویژه‌ای که هر یک از دو کشور در عرصه سیاست بین‌الملل دارند، از سوی محافل بین‌المللی مورد توجه خاصی قرار داشته است. بر مبنای این اهمیت در سطح کارشناسان و حتی سیاستمداران در ایران و روسیه این گمان به طور جدی شکل گرفته است که روابط دو کشور علی‌رغم نیازی که به یکدیگر در سطوح تاکتیکی و استراتژیکی دارند، در سطح مناسبی از همکاری و همسویی بین‌المللی، منطقه‌ای و دوجانبه قرار ندارد. به عبارت دیگر میان جایگاه (وضع موجود) دو کشور در سیاست خارجی یکدیگر و ارزش آنها (وضع مطلوب) در سیاست خارجی هم شکاف وجود دارد. در شکل‌گیری چنین وضعیتی به نظر می‌رسد که سه عامل نقش اساسی را ایفا می‌کنند: