کاوش در دور افتاده‌ترین جای زمین برای پیش‌بینی آینده

صفحات یخی از آینده خبر می‌دهند

طی میلیون‌ها سال گذشته که صفحات یخی عظیم زمین همچون صفحه آمریکای شمالی شکل گرفته و رشد کردند، به طور کامل تقریبا 10 مرتبه با پدیده ذوب مواجه شدند. اما اکنون و پس از گذشت میلیون‌ها سال که تقریبا هیچ اثر و نشانی از آن دوران و اوضاع و احوال اقلیمی زمین در میان نیست، یخ‌های سیاره بار دیگر و البته همزمان در سراسر زمین در حال ذوب شدن هستند، محققان بر این باورند که همین توده‌های عظیم یخی خاموش قطبین زمین، می‌توانند در حکم ابزار مؤثری برای گمانه‌زنی و پیش‌بینی وضعیت آینده زمین محسوب شوند؛ به عبارتی این کوه‌های خاموش یخی، آنقدرها هم خاموش نیستند و قرار است از تقدیر و سرنوشت آینده زمین اخبار مهمی بازگو کنند. چرا که چنین داده‌های یخ زده‌ای در گذر ادوار زمین‌شناسی معرف مناسبی برای رویدادهای گذشته و تعمیم آن به آینده محسوب می‌شوند.

کد خبر: ۳۲۸۲۷۸

در همین رابطه، کشتی یخ‌شکن و حفاری تحقیقات علمی معروف به JOIDES Resolution از مدت‌ها پیش در جستجو و کاوش سرنخ‌هایی برای توضیح این پرسش اساسی بوده است که صفحات یخی چگونه ممکن است پاسخی بر گرم شدن اقلیم و آب و هوای زمین بوده و آیا سر نخ این پدیده آزاردهنده زمین به موطن یخ‌ها می‌رسد.

در سرزمین یخی جنوبگان زمین، باید به دنبال نقشی که یخ در سرتاسر تاریخ زمین شناختی ایفا کرده است گشت و این موضوع جالب توجه و مهم که یک کوه یخ جدید در اقیانوس منجمد جنوبی آیا می‌تواند درباره آینده سیاره ما توضیحاتی دهد در دستور کار گروهی از محققان قرار دارد. در آب‌های اقیانوسی نیمکره جنوبی زمین، کوه یخ بزرگی با ابعاد عظیم 80 کیلومتر طول و 32 کیلومتر عرض خودنمایی می‌کند. این توده عظیم یخی تا ماه فوریه بخشی از یخچال و یخ رود عظیم مرتز بوده است که اکنون در حال پیش آمدن از جانب صفحه یخی جنوبگان شرقی به سمت اقیانوس منجمد جنوبی است. ترک‌ها و شکاف‌‌های بزرگی که طی چند سال گذشته تشکیل شده بودند کوه یخی را تقریبا از یک پهلو به جانب دیگر به طور سراسری قطع کرده‌اند؛ اما همین فرآیند باعث شده تا وارد شدن ضربه‌ای از جانب یک کوه یخی عظیم به آزاد شدن قطعه قابل توجهی از یخ بینجامد.

به اعتقاد دانشمندان، کوه یخ مرتز جدید تا سال‌ها بر شانه جریان‌های آبی پیرامون قطب جنوب و به جانب غرب به سیر و سفر خواهد پرداخت؛ گاهی هم در حین فرار بزرگ خود بر بخش‌های کم‌عمق پوسته بین قاره‌ای به گل نشسته و سرانجام به توده‌های کوچک تر خرد شده و به آرامی ذوب می‌شود. امروزه یخ رود مرتز با 32 کیلومتر عرض یکی از جریان‌های یخی بزرگ جنوبگان به شمار می‌رود که در حال تخلیه و بیرون کشیدن حجم عظیمی از یخ از این بخش از جنوبگان شرقی زمین است. البته ریزش برف بر ارتفاعات بالادستی تحت فشار قرار گرفتن آنها را تا زمانی که به یخ بدل شوند در پی دارد و این یخ بر اثر وزن خود به سمت پایین و رو به یخچال حرکت می‌کند. از طرفی یخچال نیز در حال حرکت به سمت اقیانوس با سرعتی معادل تقریبا 900 متر در سال بوده و به شکلی منظم کوه‌های یخی را ایجاد می‌کند. اما چون بارش برف در سرزمین‌های پشت سر در توازن با زایش کوه‌های یخی از دل یخچال هاست، صفحه یخی قطب جنوب به صورت ثابت و پایداری باقی می‌ماند؛ در واقع نه چیزی به دست می‌آورد و نه از دست می‌دهد. حداقل تا چند سال پیش که چنین روندی حاکم بوده است.

داده‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد قطب جنوب زمین در حال از دست دادن یخ‌های خود است چرا که تنها چند درجه گرم شدن هوا می‌تواند بخش‌هایی از صفحات یخی را ناپایدار کند

اینک محققان به وقوع رویداد جدیدی در رابطه با جریان‌های یخی و یخچال‌ها پی برده اند؛ آنها در حال باریک شدن هستند. این روند مرتب شتاب می‌گیرد و هر روز شاهد یخ‌های شناور بیشتری بر سطح اقیانوس خواهیم بود. البته بدون رصدهای ماهواره‌ای درک این موضوع ـ که اگر یخچال‌های عظیم در حال تغییر باشند چه بر سر دور افتاده ترین بخش جهان خواهد آمد ـ کار بسیار دشواری محسوب می‌شود. به همین دلیل و از سال 1993 ماهواره‌ها اندازه گیری ارتفاع و از سال 2003 نیز سنجش جرم توده‌ای یخ‌های قطبی را در دستور کار داشته‌اند. در این بین، ماهواره Ice Set ناسا مجهز به ارتفاع سنج لیزری برای سنجش ارتفاع سطح یخ بین سال‌های 2003 و 2007 و با چند بار گذر از فراز یخچال‌های قطب جنوب، نشان داده است که بیشتر جریان‌های یخی بیرون کشیده شده از دل قطب دیگر هیولاهای یخی سابق نبوده و پیوسته در حال لاغرتر شدن هستند. مثلا یخچال عظیم مرتز با نرخی معادل 30 سانتی‌متر در سال و یخچال معروف پاین آیلند در باختر قطب جنوب با نرخی معادل 6 متر در سال در حال لاغر شدن هستند.

اما آنچه تاریخ زمین و قطب به ما می‌گوید جالب توجه است. مقادیر بسیاری یخ بر بستر قطب جنوب زمین به حدی که سطح ایالات متحده را با عمق 5‌/‌1 متر فرش کند وجود دارد. در واقع، فقط 18000 سال پیش ـ به اندازه یک چشم بر هم زدن در دوران زمین‌شناختی ـ دو برابر این مقدار یخ شمال باختری آمریکای شمالی را پوشاند. دریاچه‌های بزرگی همچون great lake نیز گودال‌های برجای مانده از زمان ذوب شدن این یخ‌ها و سرزمین‌های بزرگی همچون Long Island، کیپ کاد که تا مرزهای شرقی این یخ‌ها می‌رسند از بقایا و خرده ریزهای برجای مانده از همین یخ‌ها شکل گرفته‌اند. این صفحه یخی برای ذوب شدن حدود 12000 سال زمان برده و آب حاصل موجب بالا آمدن تقریبی سطح آب تا 121 متر شده که نرخ میانگینی معادل 90 سانتی‌متر در هر قرن داشته است. این آمار و ارقام ایده‌ای را در خصوص این که یک صفحه یخی بزرگ با چه سرعتی می‌تواند ذوب شود در اختیار ما می‌گذارد. و این دلیل مهم در حالی است که از آن زمان به بعد، یخ باقیمانده روی سرزمین‌های گرینلند و جنوبگان زمین تا حد قابل توجهی ثابت و پایدار مانده‌اند.

هر چند تا اینجای کار کوه یخ فراری مرتز علامت و نشانه‌ای دال بر گرمایش جهانی نیست، اما کوه‌های یخی به خودی خود یک بخش طبیعی سامانه اقلیمی زمین به شمار می‌روند. داده‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد قطب جنوب زمین در حال از دست دادن یخ‌های خود است، و بر اساس ثبت‌های زمین شناختی می‌دانیم که تنها چند درجه‌ای گرم شدن می‌تواند بخش‌هایی از صفحات یخی را ناپایدار کند. متخصصان یخچال‌شناسی و یخبندان‌شناسی در حال رقابت و گمانه‌زنی برای درک بهتر این واقعیت مهم هستند که این جریان‌های یخی عظیم در دنیایی گرم‌تر چگونه و با چه تبعاتی به جریان درخواهند آمد و در خصوص این مهم که در آینده سطح آب‌های زمین با چه نرخی بالا خواهد آمد البته هنوز پاسخ مطمئنی وجود ندارد. اما از آنچه تاریخ به ما نشان داده و اطلاعات یخی سیاره نشان می‌دهد، می‌دانیم که بالا آمدن 90 سانتی‌متری سطح آب دریاها تا پایان قرن حاضر برآوردی منصفانه خواهد بود. با این حساب، حدود 145 میلیون نفری که هم اکنون در محدوده یک متری سطح فعلی آب دریا زندگی می‌کنند، تنها تا سال 2100 زمان برای جابه‌جایی و جلای وطن دارند.