این روزها هر مسوول و مدیر که سفری هرچند کوتاه به تبریز داشته باشد قطعا بازدید از بازار تبریز را در برنامه خود قرار میدهد و حتی به همسفران و افرادی که در راه تبریز نیز هستند پیشنهاد میکند که بازدید از طولانیترین بازار مسقف جهان را از دست ندهند.
این بازار چون گوهری است که در دل آذربایجان میدرخشد و نقش آن در عرصه تبادلات اقتصادی و حتی سیاسی و اجتماعی در طول تاریخ این شهر انکارناپذیر است.
این روزها نگاه همه مسوولان میراث فرهنگی، دوستداران این حوزه و حتی نمایندگان مجلس به این بازار خیره شده و تلاشهای گستردهای برای مرمت و احیای قسمتهای مختلف بازار و تکمیل پرونده این اثر به منظور ثبت جهانی آن صورت میگیرد. اما در این میان آتشسوزی 13 آبان ماه بسیاری از میراثدوستان را نگران ثبت جهانی این بازار کرده است. با این حال رئیس سازمان میراث فرهنگی آذربایجانشرقی معتقد است که این آتشسوزی از دید کارشناسان یونسکو یک حادثه طبیعی تلقی شده است.
با تراب محمدی به منظور روشن شدن اقدامات صورت گرفته برای ساماندهی بازار تبریز گفتگویی انجام دادهایم که میخوانید.
بسیاری معتقدند که آتشسوزی 13 آبانماه در سرای ایکی قاپیلار یا همان سرای دو دری مانعی برای ثبت جهانی بازار تبریز است. آیا با توجه به قوانین یونسکو تاکنون اقدام خاصی برای احیای این بازار صورت گرفته است؟
تمامی نظراتی که حاکی از ثبت نشدن بازار تبریز در فهرست آثار جهانی است، کاملا غیرکارشناسی بوده و هیچ مشکلی در روند ثبت جهانی این اثر پس از آتشسوزی به وجود نیامده است. مسوولان و کارشناسان یونسکو طی نامهنگاریهایی از وضعیت بازار کاملا آگاه بوده و حتی آن را جزئی از حوادث طبیعی عنوان کردهاند.
آیا نمایندگان یونسکو بازدیدی از بازار تبریز داشتهاند؟
پیش از آتشسوزی سرای دو دری کارشناسان یونسکو از بازار تبریز و مراحل ساماندهی آن بازدید کرده و نظرات خود را نیز در این زمینه مثبت ارزیابی کردند و پس از آن که به آنها اعلام شد بخش کوچکی از بازار تبریز آتش گرفته، آنها سوالاتی از ما کرده و جوابهای ارائه شده آنها را قانع کرده است. من فکر میکنم وجود چنین نظراتی به دلیل تبلیغات منفی برخی از رسانههاست، چرا که در همان زمان آتشسوزی نیز اعلام کردند که 200 مغازه بازار تبریز در آتش سوخت، این در حالی است که تنها 110 مغازه در آتش سوخته و سرای دو دری تنها 550 مترمربع از 30 هکتار بازار تبریز را تشکیل میدهد، بنابراین جای هیچگونه نگرانی با توجه به فعالیت مستمر ستاد ساماندهی برای روند ثبت جهانی وجود ندارد.
با توجه به آن که در تیرماه سال آینده قرار است پرونده بازار تبریز در یونسکو برای ثبت جهانی مورد بررسی قرار گیرد، تاکنون چند درصد سرای آتشگرفته ساماندهی و مرمت شده است؟
در ابتدا باید این توضیح را بدهم که سرای دو دریهای بازار تبریز ازجمله سراهای بازار تاریخی تبریز است که معماری آن چندان تطابقی با معماری سایر بخشهای سراها و تیمچههای طولانی بازار جهان نداشت. کارشناسان یونسکو در بازدیدی که شهریور ماه از این بازار داشتند، نسبت به معماری این سرا واکنش نشان داده و اعلام کرده بودند که معماری این بنا برای ثبت جهانی باید مطابق با سایر بخشهای بازار باشد.
در حقیقت آتشسوزی این سرا اندکی کار مرمتگران ستاد را راحت کرد، چرا که براساس صحبتهای انجام شده میان کارشناسان ما و کارشناسان یونسکو قرار بود طاق دالانهای سرا به شکل گنبدی بازسازی شود و هماکنون با توجه به آن که این سرا کاملا در آتش سوخته است مرمتگران کار خود را راحتتر انجام خواهند داد و اکنون میتوان معماری سرا را کاملا مطابق با معماری سایر سراها و طاقها مرمت کرد. 25 مغازه این سرا به صورت غیرمجاز ساخته شده بود که اکنون این 25 مغازه براساس اصول معماری بازار ساماندهی و مرمت شده است.
اما درباره پیشرفت کار باید بگویم مرمت دالانها تمام شده و از 110 مغازه آتشگرفته مرمت 70 مغازه به اتمام رسیده و تنها 30 درصد قسمت جنوبی سرای دو دری باقی مانده است که به امید خدا تا آخر خرداد نیز این بخشها به اتمام خواهد رسید.
در حال حاضر ستاد ساماندهی تنها فعالیت خود را روی مرمت سرای دو دری متمرکز کرده است؟
خیر، احیای سرای دو دری تنها بخشی از فعالیت ستاد ساماندهی و مرمت این بازار است که از یک سال پیش کار خود را شروع کرده است. هماکنون نیز کفسازی سراها و تیمچهها شروع شده و امیدواریم که تا 6 ماه آینده، کفسازی 7 سرای دیگر بازار به اتمام برسد.
تمامی نظراتی که حاکی از ثبت نشدن بازار تبریز در فهرست آثار جهانی است، کاملا غیرکارشناسی بوده و هیچ مشکلی در روند ثبت جهانی این اثر پس از آتشسوزی به وجود نیامده است
همچنین با هماهنگی اداره برق شهرستان نسبت به تقویت برق بازار نیز در تمامی سراها و تیمچهها اقدامات موثری صورت گرفته است و تمامی سیمهای برقی که در بازار آویزان بود و مانع از ورود ماشینهای آتشنشانی میشد، جمعآوری شده است.
با توجه به هماهنگی صورت گرفته با مخابرات استان قرار شده در ابتدای سال آینده تمامی قسمتهای بازار به سیستم وایرلس مجهز شوند.
برخی از ورودیهای بازار نیز ساماندهی شده و طرح احیای ورودیهای دیگر نیز در دست مطالعه است و با اتمام کارهای مطالعاتی ساماندهی را به فوریت اجرا میکنیم.
ضمن آن که در داخل بازار 23 مسجد و 3 مدرسه علمیه وجود دارد که مرمت و احیای آنها نیز همزمان در حال اجراست و امیدواریم در تیرماه 1389 طولانیترین بازار مسقف دنیا به ثبت جهانی برسد.
آیا برای معرفی بیشتر بازار تبریز در ایام نوروز نیز برنامه خاصی صورت گرفت؟
بله، بروشور و نقشه قسمتهای مختلف بازار تهیه و در ایام نوروز میان مسافران نوروزی توزیع شد. همچنین تیزرها و تبلیغات گستردهای نیز برای این بازار از شبکههای سراسری مختلف صدا و سیما پخش شد تا همه مردم ایران با طولانیترین بازار دنیا بیشتر آشنا شوند. ضمن آن که تدابیری اندیشیده شد تا در ایام نوروز بخشهای اعظم بازار تبریز برای بازدید از این اثر منحصر به فرد و همچنین خرید باز باشد.
فکر میکنید ثبت جهانی این بازار از لحاظ اقتصادی چه تاثیری داشته باشد؟
قبل از پاسخ به سوال شما باید این نکته را یادآور شوم که ساماندهی بازار تبریز تنها محدود به این چند ماه نبوده و در صورتی که این بازار در فهرست میراث جهانی به ثبت برسد، ساماندهی آن به طور مستمر ادامه خواهد داشت.
درمورد ثبت جهانی بازار تبریز هم باید بگویم که این مساله تاثیر بسیار زیادی در رونق اقتصادی کشور خواهد داشت، چرا که پس از ثبت جهانی قرهکلیسا، ورود توریستهای خارجی و بازدید از آن 20 برابر شد که این خود رونق اقتصادی را نیز به دنبال دارد.
اگر بازار تبریز نیز ثبت جهانی شود، قطعا نقش اقتصادی و رونق بازار کمتر از قرهکلیسا نیست و این خود میتواند موجب رونق اقتصادی استان و حتی کشور شود. از هماکنون بازاریان و صاحبان مغازهها خود را برای این رونق آماده کرده و امیدوار هستند تا با گردشگران خارجی بسیاری پس از ثبت مواجه شوند.
یک بازار منحصر به فرد
در شهرهای مختلف ایران بازارهای سرپوشیده و زیبایی وجود دارند که از یکسو محلی برای دادوستد کالاها هستند و از سوی دیگر یکی از جاذبههای گردشگری شهرها به شمار میروند. یکی از این شهرها تبریز است. بازار این شهر اگرچه یک بار بر اثر زلزله ویران شده اما پس از گذشت قرنها هنوز زنده است و زیباییهای خیرهکنندهاش را به رخ هر بازدیدکنندهای میکشد. این بازار که از آن به عنوان طولانیترین بازار مسقف دنیا نام میبرند، به خاطر ویژگیهای منحصر به فردش از سوی ایران به سازمان یونسکو معرفی شده تا در فهرست آثار جهانی به ثبت برسد. بر اساس اطلاعات موجود در سایت ویکیپدیا از تاریخ بنای اولیه مجموعه بازار تبریز اطلاعی در دست نیست لیکن اکثر مورخان و جغرافینویسان و جهانگردان اسلامی و خارجی که از قرن چهارم هجری تا عهد قاجار از تبریز دیدن نمودهاند اسناد مهم و مدارک ارزندهای را درباره بازار و وضع بازرگانی تبریز ارائه دادهاند. از مقدسی یاقوت، مارکوپولو، ابن بطوطه، حمدالله مستوفی، کلاویخو، جان کارت رایت انگلیسی، شاردن، جملی کاردی جهانگرد ایتالیایی و دهها سیاح و مورخ دیگر مطالب جالب توجهی به جای مانده که دال بر اهمیت مجموعه بازار در دورههای مختلف بودهاست. وجود مدارس و مساجد تاریخی مهم و معروفی چون مسجد جامع، مدرسه حاج صفرعلی و مدرسه صادقیه در این بازار نیز گواه بر پیشینه تاریخی این مجموعه بناست.
بازار کنونی تبریز مربوط به اواخر زندیه (یعنی بعد از زلزلهای که در سال 1193 هجری قمری روی داد) و عصر قاجار میباشد. در زمان عباس میرزا که تبریز ولیعهدنشین و دارالسلطنه گردید سراها و تمیچهها و بازارهای عالی تازهای احداث شد.
بازار تبریز با طاقها و گنبدهای بلند آجری شامل بازار امیر، بازار کفاشان، راستهبازار، بازار حلاجان، یمینیدوز بازار، راسته کهنه، بازار حاجمحمد حسین، بازار مشیر، بازار دلاله زن بزرگ، بازارچه صفی، بازار امیر ابوالحسن سرای حاج رسول، سرای حاج میرزا علینقی، تیمچه و سرای شیخ کاظم، تیمچه حاج صفرعلی، تیمچه و دالان میرزا شفیع، تیمچه ملک و... است.
نرگس محمدی
گروه فرهنگوهنر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم