منطقه 9 سبک تازه در ژانر قدیمی

البته باز هم طبیعی است که آن را نباید با کاری مثل «آواتار» مقایسه کرد. هر چند که هر دوی آنها برای دریافت اسکار بهترین فیلم سال با یکدیگر رقابت داشتند. منطقه 9 اولین فیلم کارگردان آن نیل بلامکامپ است. این فیلمساز اهل آفریقای جنوبی اتفاقا از لوکیشن‌های سرزمین مادری خود برای تعریف قصه فیلمش استفاده کرده است. همین نکته باعث شده تا اکشن ماجراجویانه او لحنی اجتماعی نیز پیدا کند و در کنار تعریف قصه برخورد و رودررویی آدم‌ها و موجودات بیگانه فضایی، به بحث درباره مسائل مربوط به نژادپرستی هم بپردازد.

نکته‌ای که در فیلم مورد توجه منتقدان جدی و سختگیر سینمایی قرار گرفته، این است که موجودات بیگانه فضایی این بار به جای سفر به آمریکا یا یکی از کشورهای پیشرفته اروپایی، ترجیح داده‌اند در نزدیکی زاغه‌های پایتخت آفریقای جنوبی ساکن شوند.

تا به امروز بهترین فیلم‌های علمی تخیلی صنعت سینما به دنبال تعریف قصه‌هایی بوده‌اند که در آنها بیگانه‌های فضایی و روبات‌ها و سفینه‌های آسمانی به نبرد با موجودات زمینی می‌آیند و قصه‌ای بزرگ و تماشایی را خلق می‌کنند. ولی بهترین فیلم‌های علمی تخیلی آنهایی بوده‌اند که در کنار نمایش موجودات فضایی خود، قصه‌ای انسانی را در ارتباط با روابط بین انسان‌ها با یکدیگر و انسان‌ها با موجودات فضایی تعریف کرده‌اند.

بهترین نمونه از این دست، قسمت‌های مختلف مجموعه تلویزیونی «سفرهای ستاره‌ای / پیشتازان فضا» بوده است. سازندگان این مجموعه تلویزیونی این نکته را خیلی خوب فهمیده بودند و در قصه‌های قسمت‌های مختلف آن لحاظ کرده بودند.

منطقه 9 هم به نوعی از همان شیوه بیانی سفرهای ستاره‌ای بهره گرفته و راه این مجموعه موفق تلویزیونی را رفته است. در کنار قصه جذاب و سرگرم‌کننده فیلم، تماشاچی با یک پیام انسانی هم روبه‌روست. ولی بلامکامپ کاملا متوجه این نکته بوده که پیام او در فیلم خیلی رو و شعاری نباشد.

برای جلوگیری از این مساله از اکشن و ماجراجویی کمک می‌گیرد. البته برای کسانی که تا به حال چیزی درباره آپارتاید و حزب نازی نشنیده‌اند، درک لایه زیرین قصه فیلم کمی مشکل خواهد بود. ولی بسختی می‌توان این روزها بیننده‌ای را پیدا کرد که نداند در آلمان دوران هیتلر یا کشور آفریقای جنوبی در زمان حکومت نژادپرستان، چه اتفاقاتی رخ داده است. در غیر این صورت، این گروه از تماشاگران باید تعدادی از کتاب‌های تاریخی چند دهه اخیر را به دقت مطالعه کنند!

نکته جالب در منطقه 9 همین است که کارگردان آن تلفیق خوب، درست و دقیقی از یک کار علمی تخیلی و یک کار اجتماعی و سیاسی ارائه می‌دهد.

بلامکامپ با این فیلم کاری را انجام می‌دهد که تا قبل از این در هیچ فیلم سینمایی دیگری صورت نگرفته است و بسیاری از منتقدان تا پیش از این، انجام آن را به نوعی غیرممکن می‌دانستند. چگونه می‌توان قبول کرد که یک سفینه فضایی پس از ورود به محدوده کره زمین، شهرهایی مثل نیویورک و شیکاگو را رها کرده و در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی به روی زمین بنشیند!

جالب‌تر این که کسی از این سفینه پیاده نمی‌شود و این آدم‌ها هستند که داخل آن می‌شوند. در داخل سفینه، آدم‌ها تعداد زیادی موجود بیگانه فضایی پیدا می‌کنند که شبیه کارها هستند و مریض هستند.

آدم‌ها به این موجودات پناه می‌دهند و خانه‌ای برایشان فراهم می‌کنند. اما محل زندگی بیگانه‌های فضایی که با نام منطقه 9 شناخته می‌شود، بزودی به جای این که یک پناهگاه باشد، تبدیل به یک اردوگاه کار اجباری می‌شود. زمانی که قرار می‌شود بیگانه‌ها به مکان کوچک‌تری انتقال داده شوند، مشکلات آغاز می‌شود.

بلامکامپ در عین حال که قصه غریبی را برای اولین فیلم بلند سینمایی خود انتخاب کرده، از سبک فیلمبرداری خاصی هم استفاده کرده است. بعضی از صحنه‌های فیلم حالت یک کار مستند دارد و بعضی از صحنه‌های فیلم به‌گونه‌ای است که انگار تماشاچی خودش در دل این صحنه‌ها حضور دارد. البته تماشاگران سینما در فیلم کم‌خرج علمی تخیلی «مزرعه شبدر» تا حدودی با این سبک فیلمبرداری شبه‌مستند آشنا شده‌اند، ولی جذابیت منطقه 9 در این است که ناگهان برخی از صحنه‌های آن سیاه و سفید می‌شود و حتی در برخی صحنه‌ها اگرچه رنگ وجود دارد، ولی حال و هوای صحنه طوری است که انگار همه چیز خاکستری است.

این نوع فیلمبرداری و رنگ‌آمیزی در خدمت فضای کلی قصه است و نگاه خاصی را به بیننده تحمیل می‌کنند تا بتواند آن حس واقع‌گرایی مورد نظر خود را تامین کند. در این رابطه، حتی جلوه‌های ویژه فیلم دست اول هستند و مشابه آن تا به حال در کمتر فیلم سینمایی دیده شده است.

منطقه 9 در بعضی لحظات بیننده‌اش را به یاد فیلم‌هایی چون «مگس»، «روزی که زمین از حرکت ایستاد» و «روز استقلال» می‌اندازد. ولی قصه فیلم از داستان تمام این فیلم‌ها پیشی می‌گیرد. در عین حال، در این فیلم چیزی از امیدواری افراطی «ئی‌تی»، «سفرهای ستاره‌ای» و «برخورد نزدیک از نوع سوم» نیست.

حرف اصلی منطقه 9 این است که این رفتار خرد انسان‌هاست که باعث نابودی زمین و محیط زیست می‌شود و راه را برای ورود موجودات بیگانه فضایی هموار می‌کند. به همین دلیل است که این مهمانان ناخوانده و تازه‌وارد که وجودشان خشم و ترس است، تشنه ویرانی هستند و می‌خواهند همه چیز را نابود کنند. شاید برخی بگویند دیدگاه بلامکامپ سرد و تیره و غم‌انگیز است، ولی این دیدگاه قابل بحث و بررسی است و این چیزی است که فیلم او مطرح می‌کند.