تهدید جدی کمبود منابع آب در فلات مرکزی ایران

این ارتفاعات مانع نفوذ توده های هوای باران زا از سمت شمال و غرب به حوضه آبریز مرکزی ایران می شود و از این رو به لحاظ میزان نزولات جوی و حجم منابع آبی این منطقه ،خشک ترین حوضه آبریز کشور به حساب می آید.

علی بصیر پور ، مدیر دفتر بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آب منطقه ای اصفهان درباره این حوزه آبریز به خبرنگار ما در اصفهان می گوید: حوضه آبریز رودخانه زاینده رود در حال حاضر آب شرب حدود به 5 میلیون نفر از ساکنان حوضه مرکزی در 4 استان اصفهان ، چهارمحال و بختیاری ، یزد و مرکزی را تامین می کند و علاوه بر این ، تامین آب صنایع بزرگ ملی همچون ذوب آهن ، مجتمع فولاد مبارکه ، پالایشگاه ، نیروگاه ، پتروشیمی ، پلی اکریل و ده ها مجتمع بزرگ و کوچک صنعتی دیگر که هر یک نقش مهمی در ایجاد اشتغال و تامین معیشت ساکنان این منطقه دارند ، نیز بر به عهده این  رودخانه زاینده رود است.

وی با بیان اینکه ، این حوضه آب مورد نیاز بالغ بر 200 هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان های اصفهان و چهارمحال و بختیاری را نیز تامین می کند ، می افزاید: بخش وسیعی از حوضه زاینده رود دارای اقلیمی خشک و کم باران است و فقط بخش کوچکی از آن با وسعتی حدود 4200 کیلومتر مربع به لحاظ منابع آبی ،حائز اهمیت است.

مدیر دفتر بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آب منطقه ای اصفهان تصریح می کند: این ناحیه کوچک که بایستی بار عمده تامین آب شهرها و روستاهای ناحیه مرکزی ایران را به دوش کشد، بخش ناچیزی از کل مساحت حوضه آبریز مرکزی ایران را شامل می شود  و با توجه به نقش حیاتی حوضه زاینده رود در منطقه مرکزی ایران ، از هزاران سال پیش تا کنون موضوع تقسیم آب این رودخانه موضوعی چالش برانگیز بین جوامع مختلف ساکن در این منطقه بوده است.

بصیرپور اضافه می کند: بررسی ها نشان می دهد که در ادوار مختلف تاریخی ، همزمان با توسعه جوامع انسانی و افزایش تقاضای مصرف آب ، نحوه توزیع آب این رودخانه نیز دچار تغییر و تحولات زیادی شده است . به عنوان مثال در زمان حکومت ساسانیان ، به دلیل توسعه جوامع شهری ، اختلاف و درگیری بر سر تقسیم آب این رودخانه بالا گرفت، به طوری که اردشیر بابکان به ناچار یکی از حکام منطقه به نام مهرین وردان را مسئول تقسیم آب این رودخانه کرد  و  وی  اولین نظام توزیع آب رودخانه زاینده رود را ایجاد کرد.

وی ادامه می دهد: در زمان حکومت صفویان ، به دنبال انتخاب شهر اصفهان به عنوان پایتخت نیز ، روند توسعه جوامع شهری در حاشیه زاینده رود تشدید شد و به دلیل افزایش جمعیت ساکن در این منطقه ، تقاضا برای مصرف آب نیز افزایش یافت و نزاع و درگیری بر سر تقسیم آب این رودخانه به اوج خود رسید.

مدیر دفتر بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آب منطقه ای اصفهان می گوید : در آن هنگام شاه اسماعیل صفوی که به ثبات سیاسی و اجتماعی کشور توجه ویژه ای داشت ، نظام تقسیم آب رودخانه زاینده رود را مورد توجه قرار داد و نظامنامه ای را تدوین کرد که سرانجام در سال 927 ه.ق توسط فرزندش شاه طهماسب تنفیذ شد و  این طومار بعدها به طومار شیخ بهایی معروف شد که تا این تاریخ ، سند اصلی تقسیم آب رودخانه زاینده رود محسوب می شود .

بصیرپور می افزاید: علاوه بر این ، بررسی های تاریخی نشان می دهد که در ادوار مختلف تاریخی تلاش های بسیار زیادی جهت انحراف آب از حوضه کوهرنگ  به حوضه زاینده رود به عمل آمده ، که از آن جمله می توان به اقدامات انجام شده در قرون چهارم ، دهم و یازدهم هجری قمری اشاره کرد که البته  به دلیل مشکلات اجرایی و عدم وجود ابزار و تجهیزات لازم این اقدامات هیچ گاه به نتیجه نرسید، تا اینکه سر انجام در سال 1327 ه . ش کار حفر تونل اول کوهرنگ آغاز و در 24 مهر ماه سال 1332 بهره برداری از آن آغاز شد .

به گفته وی این اقدام به ابتکار بنگاه مستقل آبیاری با مشارکت و سرمایه گذاری کشاورزان و سازمان برنامه در دولت وقت انجام  شد و به دنبال آن ، قرارداد احداث سد زاینده رود نیز در سال 1446 با یک شرکت  فرانسوی منعقد و بهر برداری از آن در سال 1349 آغاز شد.

مدیر دفتر بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آب منطقه ای اصفهان، احداث و بهره برداری از سد زاینده رود را منشاء تحولات بزرگی در حوضه مرکزی ایران دانسته و ادامه می دهد :  با احداث و بهره برداری از این سد ،علاوه بر توسعه اراضی کشاورزی در سطحی بالغ بر 200 هزار هکتار ، آب شرب قریب به 5 میلیون نفر در صدها شهر و روستای واقع در منطقه مرکزی ایران و همچنین ده ها مجتمع بزرگ صنعتی از طریق آب ذخیره شده در این سد تامین شد البته اگرچه با احداث تونل دوم کوهرنگ در سال 1367 و حفر تونل چشمه لنگان در سال 1370 میزان آب قابل استفاده در حوضه زاینده رود به رقمی قریب به 1.6 میلیارد متر مکعب در سال افزایش یافت ولی رشد سریع ، مصرف آب در این حوضه از یک سو و وقوع 2 دوره خشکسالی پی در پی طی 10 سال اخیر موجب شد که این حوضه به لحاظ منابع آبی به یکی از بحرانی ترین حوضه های آبریز کشور مبدل شود.
 
وی با اشاره به اینکه  در حال حاضر با توجه به برآورد های بعمل آمده ، میانگین آورد سالیانه حوضه زاینده رود شامل آورد رودخانه طبیعی زاینده رود و دبی انتقالی توسط تونل های اول و دوم کوهرنگ و تونل چشمه لنگان قریب به 1600 میلیون متر مکعب است ، ادامه می دهد : هم اینک حجم آب مصرفی جهت آب شرب اصفهان و شهر ها و روستاهای اقماری آن حدود 375 میلیون متر مکعب و حجم آب مصرفی در بخش صنعت از حوضه زاینده رود به رقمی قریب به 125 میلیون متر مکعب است و در شبکه های مدرن و سنتی آبیاری نیز بایستی توزیع شود که میزانی بالغ بر 1250 میلیون متر مکعب در سال است و این در حالی است که این رقم در هر سال فقط نیمی از اراضی تحت پوشش شبکه های آبیاری را مشروب می کند.

بصیرپور تاکید می کند: هر گاه آب مصرفی کشاورزان در نواحی بالادست رودخانه زاینده رود در حد فاصل سد زاینده رود تا سد چم آسمان که حدود  150 میلیون متر مکعب در سال است را به این رقم اضافه کنیم ، مقدار آب مصرفی در بخش کشاورزی  به رقمی قریب به 1400 میلیون متر مکعب می رسد که  با احتساب حقابه محیط زیست ( شامل حقابه طبیعی رودخانه زاینده رود و تالاب گاوخونی ) و حجم آبی که در طول 365 کیلومتر طول رودخانه در بستر آن نفوذ می کند به میزان حدود 250 میلیون متر مکعب در سال ، مجموع مصارف آبی حوضه زاینده رود در شرایط موجود به رقمی بالغ بر 2150 میلیون متر مکعب می رسد بنابراین رودخانه زاینده رود با آورد سالانه 1600 میلیون متر مکعب در شرایط فعلی دارای حدود 550 میلیون متر مکعب بیلان منفی است و با توجه به ابهامات و تردید هایی که در خصوص منابع و مصارف در حوضه زاینده رود وجود داشت ، مطالعات منابع و مصارف آب این حوضه برای سال افق 1410 به شرکت مهندسین مشاور زایندآب واگذار شد.

مدیر دفتر بهره برداری و نگهداری از تاسیسات آب منطقه ای اصفهان می افزاید : در مطالعات مزبور این حوضه به 7 بازه مطالعاتی مختلف تقسیم و منابع و مصارف آب در هر بازه با استفاده از معادله بیلان مورد بررسی قرار گرفت و سهم آب  مصرفی جهت توسعه کشاورزی برابر با صفر در نظر گرفته شد . با این حال میزان کمبود آب در حوضه زاینده رود در سال افق 1410 رقمی قریب به یک میلیارد متر مکعب در سال برآورد شده است و می توان به یقین بنابراین می توان از عدم تعادل بین منابع و مصارف آب در حوضه زاینده رود به عنوان بزرگترین چالش فراروی مدیریت آب این حوضه طی سال های آتی نام برد.

وی می گوید : با توجه به کسری یک میلیارد متر مکعب آب در فلات مرکزی طی سال های آینده می توان اذعان کرد  که کمبود آب بزرگترین چالش فراروی ساکنان شهرهای منطقه مرکزی ایران طی دو دهه آینده خواهد بود  و در جهت مقابله با این بحران بایستی ضمن اصلاح و بهینه سازی مصرف منابع آب موجود ، نسبت به روند اجرای طرح انتقال آب به فلات مرکزی ایران نیز تسریع به عمل آید که این مهم مستلزم تغییر دیدگاه ها نسبت به این پروژه بزرگ ملی و رفع اشکالات ساختاری موجود در نحوه مصارف آب در بخش های مختلف  شرب ، صنعت و کشاورزی است.

اسدپور - خبرنگار جام جم آنلاین