خزر بخشی از هویت ملّی ماست

برگزاری این اجلاس از یک سو و پیش از آن دعوت نشدن ایران به نشست قزاقستان بهانه‌ای شد تا با دکتر مهدی سنایی، نماینده مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس و رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و روسیه در مورد مسائل مطرح در زمینه دریای خزر به گفتگو بنشینیم. سنایی بحث دریای خزر را موضوع پیچیده‌ای می‌داند و عقیده دارد با توجه به این‌که خزر بخشی از هویت ملی ایرانیان است، بنابراین مسوولان هم باید با این نگاه و با رعایت واقعیات موجود، اهداف خود را تبیین کنند و در صدد توضیح شرایط واقعی برای مردم باشند.

مهم‌ترین موضوعاتی که در اجلاس هم اندیشی خزر مطرح شد چه بود و این اجلاس چه اهدافی را دنبال می‌کرد؟

همایش هم اندیشی مسائل خزر از طرف کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی با هدف توجه بیشتر و رویکرد قوی‌تر مجلس شورای اسلامی بر خزر و مسائل پیرامونی برگزار شد، در این همایش سازما‌ن‌های ذی ربط درحوزه مسائل خزر و وزارت امور خارجه، سازمان کشتیرانی، سازمان محیط‌زیست ، مرزبانی ، ارتش جمهوری اسلامی ایران، سازمان شیلات، وزارت راه و ترابری، وزارت اطلاعات و سازمان جغرافیایی وزارت دفاع حضور داشتند. تمهیدات این همایش از حدود 3 ماه پیش فراهم شده بود و در این هم اندیشی ابعاد مختلف مسائل خزر مانند انرژی، انتقال انرژی، کشتیرانی، شیلات، مسائل امنیتی، مسائل مرزی و ساحلی و مسائل رژیم حقوقی دریای خزر مطرح شد.

این اجلاس با حضور اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، وزیر امور خارجه، معاون وزیر و نماینده ایران در امور خزر و همینطور معاونان سازما‌ن‌های ذی ربط که به آنها اشاره شد، برگزارشد و درآن مسائل پیش روی خزر، چالش‌های آن و ابعاد مختلف مسائل مطرح در مورد دریای خزر مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

طبیعتا خزر با توجه به این‌که بخشی ازهویت ملی ایرانیان است همه این سازما‌ن‌ها دست‌اندرکار آن هستند و مجلس شورای اسلامی هم با هدف تقویت حضور در این مسائل و بررسی مشکلات در این زمینه حضور فعال دارد.

مسائلی که در این اجلاس مطرح شد مربوط به خزر بود. مسائل امنیتی حاشیه خزر، بحث انتقال انرژی از خزر و پیرامون آن، رژیم حقوقی دریای خزر، سهم ایران از دریای خزر، همین‌طور مسائل ساحلی، میزان طول ساحل ایران با این دریا و مسائل موجود در استان گیلان مرتبط با دریای خزر بحث و بررسی شد.

توافقات کلانی که کشورهای حاشیه خزر طی سال‌ها مذاکره به آن دست یافته‌اند، در چه مواردی است؟

طبیعتاً ما در مورد خزر با 2 واقعیت مواجه هستیم. یکی مذاکراتی در زمینه رژیم حقوقی خزر که در سطح سران، در سطح وزاری امور خارجه و درسطح کارشناسان در جریان است و تیم مذاکره کننده جمهوری اسلامی ایران و دبیرخانه مربوط هم این موضوع را دنبال می‌کنند.

البته متاسفانه کشورهای حاشیه این دریا گاه قرارداد‌های دوجانبه‌ای هم امضا کردند. درسال 1377 روسیه با قزاقستان و جداگانه با جمهوری آذربایجان قراردادهایی در زمینه بهره‌برداری از منابع نفتی امضا کردند و در حال بهره‌برداری از این منابع هستند، اما یک رژیم حقوقی جامع برای خزر هنوز تعریف نشده و به آن دست پیدا نکرده‌اند و ما امیدواریم این رژیم حقوقی بزودی و با حضور موثر ایران به نتیجه برسد.

بجز 2 قراردادی که به آن اشاره کردید قرارداد دیگری هم امضا شده است؟

در مورد آن بخش‌هایی که روسیه، قزاقستان و آذربایجان در آن بهره‌برداری کرده‌اند چون آن بخش مربوطه به خودشان است خیلی مورد مناقشه با ایران نیست، اما منابعی در بین ترکمنستان و ایران و ترکمنستان و آذربایجان که نزدیک به ایران هستند وجود دارد که آنها مورد مناقشه است و هنوز هم توافق کاملی در مورد آنها به دست نیامده است.

درحالی که توافقی در مورد این منابع به دست نیامده است اکنون بهره‌برداری از این منابع به چه شکل است؟

ترکمنستان و آذربایجان در آب‌های سرزمینی خودشان بهره‌برداری را آغاز کرده‌اند. ایران در مواردی که مورد مناقشه بوده، عکس‌العمل نشان داده است. به عنوان مثال یک مورد که آذربایجان می‌خواست از منابع مشترک بهره‌برداری کند، ایران اجازه نداد و قرار شد این منابع تا وقتی مذاکرات رژیم حقوقی دریای خزر به نتیجه برسد و به توافقی دست پیدا کند باقی بماند.

یعنی از منابع مشترک درحال حاضر بهره‌برداری نمی‌شود و فقط از منابعی که در خاک خودشان است، بهره‌برداری می‌کنند؟

بله.

در حال حاضر موضوع تحدید حدود و فلات قاره بین کشورها به کجا رسیده است؟

موضوع رژیم حقوقی دریای خزر بحث پیچیده‌ای است، چون از یک طرف دریای خزر دریایی بسته و دریاچه است که قواعد حقوق دریا‌ها خیلی بر آن مرتبط نیست و از طرف دیگر هم کشورهای پیرامون خزر در بحث خزر و بهره‌برداری از منابع آن نیز راهکارها و دیدگاه‌ها متفاوتی دارند. در واقع این مسائل را می‌شود به 3 دسته تقسیم کرد؛ یکی بحث سطح آب و حاکمیت 5 کشور حاشیه خزر است که در اجلاس سران در تهران برگزارشد خوشبختانه اعلامیه خوبی صادر شد و همه کشورها به اتفاق توافق کردند هیچ پرچم کشورخارجی در خزر حرکت نکند و همگی نسبت به حضور نیروهای بیگانه در دریای خزر عکس‌العمل نشان دادند، اما بحث دوم مربوط به مسائل سطح آب است که ایران، روسیه و ترکمنستان در حال حاضر به صورت رسمی معتقدند سطح آب هم باید مشترک باشد و با توافق کشورها صورت بگیرد، اما دسته سوم مسائل مربوط به زیر بستر و منابعی که در این دریا قرار دارد که نگاه‌های کشورها خیلی متفاوت است، یعنی حساس‌ترین بخش موضوع همین است که کشورها به دیدگاه متفاوتی دست یابند و تا چند سال دیدگاه روسیه و ترکمنستان هم با ایران، دیدگاهی مشترک بود. در حال حاضر بیشتر دیدگاه ترکمنستان به ایران نزدیک است و در مورد تقسیم این منابع و سهم هریک از کشورها دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد که با مکانیسم‌های مختلفی که در مذاکرات مطرح است تیم‌های مذاکره کننده 5 کشور در حال طراحی رژیم حقوقی دریای خزر هستند.

بیشترین موارد مشترک ایران و ترکمنستان در چه زمینه‌ای است؟

ایران و ترکمنستان در درجه اول به این اعتقاد دارند که به اصطلاح بستردریا نیز مشترک باشد و عبور هر گونه خط لوله و هر گونه کار در بستر دریا باید با توافق 5 کشور ساحلی صورت بگیرد. با توجه به این‌که الان طرح لوله ناباکو مطرح است و ترکمنستان از بستر دریا می‌خواهد به سمت آذربایجان و از آنجا به اروپا گاز صادر کند، این موضوع با حساسیت ویژه‌ای دنبال می‌شود.

فقط موضوع عبور خط لوله مورد توافق کشورهاست یا موضوع دیگری هم وجود دارد؟

طبیعتا بهره‌برداری ازمنابع در مورد شیلات و محیط زیست و کشتیرانی هم پروتکل‌هایی آماده شده است. سال گذشته مذاکرات وسیعی صورت گرفته و پروتکل‌هایی آماده شده و مهم این است که پروتکل‌ها به امضا برسند و در نهایت بحث کشتیرانی و شیلات و بهره‌برداری از منابع غیر انرژیک خزر هم به سرانجام برسد. طبیعتا برای جمهوری اسلامی ایران موضوع خزر موضوع مهمی است، چون بخشی از گستره شمالی ایران را تشکیل می‌دهد و این منطقه می‌تواند هم فرصت‌های فراوانی و هم تهدید‌هایی را برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد کند. با توجه به این‌که ایران مهم‌ترین و مناسب‌ترین محل ترانزیت در آسیای مرکزی و قفقاز است و بهترین راه دسترسی کشورهای شمالی ما به آب‌های گرم خلیج فارس و آب‌های بین‌المللی است و همین‌طور با توجه به نیازمندی‌های متقابلی که ایران با جمهوری‌های آسیای مرکزی و قفقاز دارد و کریدور شمال و جنوب برای آن تعریف و روی آن توافق شده، ایران می‌تواند فرصت‌های فراوانی را از خزر کسب کند. ازسوی دیگر با توجه به این‌که قدرت‌های بیگانه طمع زیادی در خزر و پیرامون آن دارند و سرمایه‌گذاری عظیمی در کشورهای آذربایجان و قزاقستان انجام داده‌اند و همین‌طور با توجه به این‌که ناتو در بسیاری از کشورهای پیرامون خزر حضور دارد و به شکلی از طریق این کشورها با جمهوری اسلامی ایران هم‌مرز شده است، بحث خزر برای کشور ما اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در حال حاضر سهمی که ایران برای خود در نظرگرفته، سهم چند درصدی از دریای خزر است؟

سهمی را که ایران دنبال می‌کند بر اساس توافقات 1921 و 1940، دریای خزر دریای مشترک بین ایران و شوروی است البته در آن زمان فقط 2 کشور در حاشیه خزر است، یکی شوروی که بخش عمده خزر از طریق مرزهای روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان را پوشش می‌داد و دیگری هم ایران که از طریق خط فرضی و موهوم آستارا حسینقلی خان بود که در واقع کشتی‌های ایران تا حد آن رفت و آمد می‌کردند و فراتر از آن را با توافق انجام می‌دادند؛ البته در زمان شوروی سابق اقدامی در زمینه بهره‌برداری از منابع بجز مورد آذربایجان صورت نگرفت و در مذاکرات هیچ سخنی از بستر دریا و منابع نفت وگاز دریا نشد، اما بعد از فروپاشی که این مذاکرات شروع شده است ، 5 کشور درحاشیه خزر هستند که براساس معیارهای مختلف سهمی را برای خود قائلند و ایران بین 10 تا 15 درصد خطوط ساحلی خزر را به خودش اختصاص می‌دهد و مجموعا ایران طی چند سال اخیر در مذاکرات رژیم حقوقی دریای خزر سهم 20 درصدی را دنبال می‌کند که در این سهم20درصدی طبیعتا منابع مورد مناقشه‌ای باترکمنستان و آذربایجان وجود دارد که نتیجه مذاکرات رژیم حقوقی می‌تواند به حل مباحثات بین ایران و ترکمنستان و آذربایجان منجر شود و در سایر مسائل خزر، سطح آب، کشتیرانی، شیلات و ... راه حلی اتخاذ کند.

یکی ازتوافقات کلان خزر بحث ممنوعیت انتقال انرژی ازطریق لوله در این دریاست. در این باره توضیح بدهید؟

از گذشته طرح‌هایی درباره انتقال انرژی از بستر خزر مطرح بوده است و جدیدترین آن خط لوله ناباکو است که در بین خیلی از کشورهای اروپایی و ترکیه و قزاقستان و ترکمنستان این بحث مطرح شد و در صورت احداث این خط لوله باید از ترکمنستان و از بستر دریای خزر خط لوله‌ای به آذربایجان متصل ‌شود و از آنجا به ترکیه و اروپا برود. طبیعتا انتقاد برخی کشورها از جمله جمهوری اسلامی ایران به این طرح در این است که استفاده از بستر دریا به دلیل مسائل مختلف زیست محیطی ، زمین‌شناسی و همین‌طور مسائل شیلات و آب و کشتیرانی و غیره را تحت تاثیر قرار می‌دهد. بنابراین ایران معتقد است هر گونه طرح و اقدامی در این زمینه باید با توافق 5 کشورساحلی صورت بگیرد.

درحال حاضر سهمی که شما به آن اشاره کرده‌اید یک سهم 20 درصدی است. ایران به چه اندازه به این سهم 20 درصدی اصرار دارد و آیا سهم بیشتری می‌خواهد یا به این 20 درصد قانع است؟

بهتر است این موارد را از وزارت خارجه سوال کنید. من نمی‌خواهم خیلی در این زمینه اظهار نظر کنم.

به نظر شما این سهم 20 درصدی می‌تواند انتظارات مردم را در مورد سهم خزر برآورده کند؟

طبیعتا مردم ما انتظارات بیشتری دارند و جامعه ما و افکار عمومی جامعه ما با توجه به این‌که خزر بخشی ازهویت ملی ایرانیان است نگاه ویژه‌ای به خزر و مسائل خزر دارد بنابراین مسوولان امر هم باید با این نگاه و با رعایت واقعیات موجود هم اهداف خودشان و کشور را تبیین کنند هم در صدد توضیح و تبیین شرایط واقعی برای مردم باشند.

جام جم-کتایون مافی