دین از منظر دانش و اندیشه

امروزه با پیشرفت و گسترش علوم طبیعی همچون فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی و نیز علوم انسانی نظیر فلسفه، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی دیگر نمی‌توان و نباید در بحث‌های دینی سخن از منقولات صرف به میان آورد و برای دفاع از «تعبد»، ریشه «تعقل» را خشکاند.

این گزینه شاید در زمانه‌ای که می‌شد از اشاعه فرهنگ‌های مخالف جلوگیری کرد و چشم‌ها و گوش‌ها را از عقیده بیگانه مصون داشت، امکان‌پذیر می‌بود، اما امروز در عصر ارتباطات و در زمانه انفجار اطلاعات قطعا نمی‌توان چنین موضعی نسبت به دانش‌های طبیعی و انسانی بشر داشت.

در زمانه ما کودکان نیز از چرایی احکام و بایدها و نبایدهای دین می‌پرسند و می‌بایست پاسخی درخور برایشان داشت، چه برسد به آشنایان به غول‌های علم و فلسفه شرق و غرب که گاه نظام فکری خود را سراسر بر پایه الحاد بنا کرده‌اند و اهتمام اصلی خود را به رد و انکار دین و نگرش دینی به هستی گمارده‌اند.

بی‌شک این دانشمندان و فیلسوفان پرآوازه، پیروان فراوان و نیز نفوذ بسیاری در میان حقیقت‌جویان عالم دارند. آیا موضع دینداران نسبت به این پرسش‌های بنیادین جدید، می‌بایست طرد و انکار یا از آن بدتر تسلیم و انفعال باشد؟ ویژه برنامه شبکه 4 سیما برای ساعت پیش از افطار در ماه مبارک رمضان که «معنای زندگی» نام دارد، براساس همین نیاز مهم ولی مورد غفلت یا کم‌توجهی واقع شده جامعه، ایفای نقش می‌کند.

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شبکه 4 صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران برنامه «معنای زندگی» کاری است از گروه معارف و اندیشه دینی و تاریخ به تهیه‌کنندگی محمد رحیمی که در آن با اجرای دکتر محمدصادق زاهدی مباحثی چون معنای زندگی در اندیشه حافظ، علم جدید، فناوری و معنای زندگی، انسان معاصر و بحران معنا و ایمان به خدا و معنای زندگی و... با حضور کارشناسانی چون دکتر اعوانی، دکتر همتی، حجت الاسلام صادقی، دکتر منادی و... مورد بررسی قرار می‌گیرد.

از این معرفی کلی که بگذریم به نظر می‌رسد معنای زندگی در پی آن است که نگاهی نو به دین و دینداری و به طور خاص، مسلمانی در ماه مبارک رمضان داشته باشد و تعریف دیگری از آمادگی روحی و معنوی برای به پایان رساندن فریضه روزه در لحظات نزدیک به افطار ارائه کند.

معنای زندگی قصد دارد در کنار همه برنامه‌های مذهبی دیگری که نگاه درون دینی به جهان‌بینی اسلامی و احکام عبادی آن دارند، مخاطب خود را از حقانیت تفکر دینی و اسلامی در نگاه برون دینی نیز آگاه سازد و فارغ از پیش‌فرض‌های تعبدی و سنتی مرسوم برای دعوت و تبلیغ دینی، او را از معبر شک و شبهه به مقصد قطعیت و یقین برساند.

برنامه گفتگومحور معنای زندگی برخلاف بسیاری از دیگر نمونه‌های مشابه که با هدف پرداختن به موضوعاتی درباره معنویت یا همان معنای حیات ساخته شده و می‌شوند، مخاطب خود را تنها از میان قشر مذهبی جامعه گزینش نمی‌کند بلکه حتی بیشتر از این قشر به منکران معنویت و معتقدان به پوچی و بی‌معنایی حیات نظر دارد.

در یکی از بهترین قسمت‌های معنای زندگی که مهمان برنامه، دکتر سیدمحسن فاطمی عضو هیات علمی دانشگاه بریتیش کلمبیای کانادا بود، موضوعاتی از قبیل پوچی، امید، وجود و عدم از چندین منظر موازی با هم مورد بررسی و مداقه قرار گرفت.

از گرایش فلسفی نوپدید و پرطرفدار امروز مغرب زمین یعنی «پدیدارشناسی» و مساله زمان هایدگر و روان‌شناسی فروید و یونگ گرفته تا عرفان مولانا و عطار و ملاصدرا و نیز ساحت متعالی وجود بزرگانی چون حسین(ع) و زینب(س) در واقعه تاریخی عاشورا.

مبارکی این بررسی جامع‌نگرانه البته تا حد زیادی برمی‌گشت به آگاهی گسترده و جامعیت شخصیت مهمان برنامه که بخوبی هدف برنامه را شناخته بود و بدون کم‌گویی و زیاده‌گویی، درست در جهت همین هدف اصلی به بحث و نظر می‌پرداخت. برای هر بیننده عام و خاصی این نکته روشن است که هم به لحاظ کمی و هم کیفی توجه به این قبیل رویکردهای جامع در خصوص مسائل دینی و مذهبی در کلیت برنامه‌های صداوسیما کمرنگ‌تر از توجه به بحث‌های درون دینی و یکسویه است. ا

ین در حالی است که آرمان رسانه‌ای ما نه‌فقط پذیرش و قبول محتویات رسانه از ناحیه خودی‌ها که از آن بالاتر، صدور فرهنگ متعالی ایرانی اسلامی به بیگانگان است، چراکه ما مدعی آنیم که در مواجهه تهاجم فرهنگی غرب با فرهنگ متعالی اسلام، آن‌که پیروز است فرهنگ اسلام است نه‌فرهنگ غرب و ما باید ریشه مقهوریتمان را در برابر غرب در ضعف‌های خودمان جستجو کنیم نه در قدرت او.

با این وصف از آنجا که امروزه فرهنگ بیگانه مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و نفوذی عمیق در ظاهر و باطن جوامع دیگر از جمله جامعه ما گذارده برای اثرگذاری گسترده و عمیق چاره‌ای جز نگاه برون دینی به اسلام و بحث و نظر عقلی و استدلالی در کنار بحث‌های نقلی و تعبدی نیست.

و بالاخره در بیان اهمیت نگاهی که برنامه معنای زندگی به دین و معنویات دارد، گفته دکتر محمدصادق زاهدی در پایان قسمتی از برنامه را که مهمان آن، محمد قنادی عضو هیات علمی گروه شیمی دانشگاه امیرکبیر بود، یادآور می‌شویم: «بررسی ساختارهای بنیادین جهانی که با آن مواجهیم، با فهم دقیق‌تر و درست‌تری که علم جدید در این خصوص به ما می‌دهد، بصیرت ما را درباره جهانی که با آن تعامل داریم، بالاتر می‌برد و تلقی متافیزیک و الهیاتی ما را درباره پیوند خدا و انسان تقویت می‌کند.»

آزاد جعفری