گوگل‌ در ‌‌برابر ‌‌اروپا

 مشکلات فراوانی پیش روی این طرح گوگل است و بیش از همه باید از اعتراض‌هایی یاد کنیم که گاه گاه از سوی اهالی کتاب از نویسنده گرفته تا کتابدار به گوش می‌رسد.

غیر از آن محدودیت‌های دیگر نیز سنگ‌های بزرگی در مسیر گوگل انداخته است. رابرت دارنتون مقاله‌ای در مجله نقد کتاب نیویورک (New York Review of Books) منتشر کرده و دیدگاه‌های خود را درباره این طرح روِیایی با خوانندگان در میان گذاشته است.

او در این گفتگو بار دیگر به سراغ این موضوع می‌رود و از چالش‌های پیش روی گوگل می‌گوید. دارنتون (متولد 1939) تاریخدان آمریکایی و مدیر بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی جهان یعنی کتابخانه هاروارد است که آثار متعددی درباره تاریخ روشنگری و نیز نشر و کتاب نوشته است.

فکر می‌کنید اینترنت، جهان کتاب و مطالعه را واژگون کرده است؟

پاسخ من به این پرسش مثبت است، اما نباید در دام اغراق‌های آرمانگرایانه گرفتار شویم. عده‌ای علاقه‌مندند از پایان دنیای کتاب سخن بگویند. اگر درازمدت را ببینیم من به واقع بر این باورم که اختراع اینترنت تغییری آنچنان مهم است که به اندازه ابداع حروف چاپی گوتنبرگ اهمیت دارد. ابزارهای مورد استفاده برای برقراری ارتباط و تبادل‌نظر در شرف تغییراتی اساسی هستند. برخی در مواجهه با این وضعیت چنان زبان به ستایش گشوده‌اند که درک صحیح واقعیت امر را دچار ابهام می‌کند. گمان می‌کنم بیشتر خوانندگان هنوز به مطالعه کتاب‌های چاپ شده روی کاغذ ادامه می‌دهند. با این همه ما می‌دانیم که شیوه آماده‌سازی و چاپ این کتاب‌ها یکسره با شیوه‌های گذشته متفاوت است؛ امروزه ناچاریم در این راه [آماده‌سازی کتاب] از فناوری دیجیتال بهره بگیریم. غیر از آن باید گفت کتاب‌های پیوندی نیز به بازار آمده‌اند که نیمی کاغذی و نیمی الکترونیکی هستند. با این همه باید کتاب‌های دیجیتال و دیگر راه‌های غیرکاغذی تولید کتاب را نیز بیفزاییم. اکنون وضعیت به گونه‌ای دگرگون شده است که خوانندگان جور دیگری می‌خوانند، نویسندگان جور دیگری می‌نویسند، ناشران جور دیگری منتشر می‌کنند و کتابفروشان جور دیگری می‌فروشند.

چرا فکر می‌کنید کتاب‌های چاپ شده روی کاغذ هنوز آینده‌ای دارند؟

تاریخ ثابت کرده است یک رسانه باعث نمی‌شود رسانه‌ای دیگر از میدان به در رود. ما بتازگی دریافتیم که انتشار نسخه‌های خطی حتی پس از گوتنبرگ نیز تا ابتدای سده هجدهم میلادی رواج داشته است. دوست من دونالد مکنزی که مورخ کتاب است ضمن پژوهش‌های خود متوجه شده است تا آن زمان آثاری که شمارگانی کمتر از 100 نسخه داشته‌اند به‌صرفه‌تر از آن بوده است که کتاب را به کاتبان نسخ خطی بدهند، در حقیقت چاپ آنها با اختراع گوتنبرگ بسیار پرهزینه بوده است. در جای دیگر شاهدیم که تولد رادیو باعث تنزل جایگاه روزنامه‌ها نشد، تلویزیون نیز سینما یا حتی همان رادیو را از صحنه خارج نکرد. کتاب الکترونیک هم کتاب‌های کلاسیک را نابود نخواهد کرد. باور دارم که وضعیت کنونی نیز به تعادل خواهد رسید و ما شاهد زیست نوشتاری تازه‌ای خواهیم بود.

نظر شما درباره ابداع گوگل چیست که با هدف دیجیتالی کردن کل کتاب‌های سیاره زمین طراحی شده است؟

بشخصه با تمام وجود، حامی مردم سالار شدن دانش هستم. اختراع دستگاه چاپ در این راه گامی اساسی نبود. در ادامه روند کاغذ خمیری استفاده شد و دیجیتالی شدن کتاب اکنون گامی تازه است. این چشم‌انداز هیجان‌انگیزی است. موتور جستجوی گوگل دانش گمشده در لابه‌لای سطور کتاب‌ها را در دسترس همگان (یا دست‌کم همه کسانی که روی کره زمین زندگی می‌کنند و به اینترنت دسترسی دارند) قرار خواهد داد. این طرح برای پژوهشگران نیز منافع بسیاری دارد. من به عنوان گرداننده بزرگ‌ترین کتابخانه دانشگاهی جهان با دیجیتالی شدن همه کتاب‌ها موافقم و فکر می‌کنم باید همه کتاب‌های مورد علاقه عامه مردم که محتوای آنها در مالکیت عمومی قرار دارند به مرور و به صورت رایگان در قالب آنلاین قرار گیرد. دانشگاه هاروارد یکی از نخستین دانشگاه‌هایی بود که در سال 2006 توافقی در این زمینه با گوگل امضا کرد و من از این موضوع بسیار خرسندم. ما گامی عینی در راه برقراری جمهوری ادبیات و ظهور شهروندی جهانی در دل این جمهوری برداشته‌ایم. انگاره‌ای که زمانی آرمانی خوانده می‌شد، اکنون صورت واقع به خود گرفته است.

اما همه در این زمینه توافق نظر ندارند، در برابر استدلال‌های مخالفان چه نظری دارید؟

نقدهای گوناگونی بر این طرح وارد شده است. نخستین موردی که منتقدان یاد کرده‌اند خطری است که با آن مواجه می‌شویم: منظورم خطر تحویل قدرت به یک بنگاه یگانه است که اداره دانش جهانی را به تنهایی به عهده می‌گیرد. در فرانسه دوست من ژان نوئل ژاننی مدیر کتابخانه ملی این کشور اثری در این باب منتشر کرده است که «وقتی گوگل اروپا را به چالش می‌کشد» نام دارد. او نظر مساعدی نسبت به این که یک شرکت آمریکایی جاه‌طلبانه تمام میراث ادبی اروپا را دیجیتالی کند ندارد. او معتقد است اروپا باید از خود دفاع کند یعنی خود تمام کتاب‌های قاره را به قالب دیجیتال درآورد. به گمان من در این گفته وی تا حدی می‌توان حال و هوایی ضد آمریکایی یافت اگر چه او ایالات متحده را بخوبی می‌شناسد. اما نظرگاه وی را می‌پذیرم. موسسه‌های اروپایی اگر میراث خود را مطابق اصول خود دیجیتالی کنند، کار مثبتی انجام داده‌اند که سود آن به همه جهانیان می‌رسد.

دیجیتالی شدن منابع اروپایی چگونه به مردم دیگر نقاط جهان سود می‌رساند؟

ما در ابتدای راهی مه گرفته‌ایم، در سرزمینی تازه که بخش‌های وسیعی از آن نامکشوف مانده است، بنابراین باید به آرامی گام برداریم. نگاه‌های متنوع و گوناگون به سود همگان است. می‌توان ابتکار گوگل را ستود و در عین حال فاصله خود را با آن حفظ کرد. من بتازگی مقاله‌ای در نقد کتاب نیویورک نوشتم و شرح دادم که نباید بی‌گدار به آب زد.

از نظر خود شما ابتکار گوگل چه کمبودهایی دارد؟

من با هیجان نابخردانه مخالفم. طرفداران گوگل می‌گویند همه کتاب‌ها قرار است به صورت آنلاین در دسترس باشد. این حرف دقیقی نیست. چنین چیزی نه در آمریکا و نه در سایر نقاط جهان دست یافتنی نیست. یک دلیلش آن است که شمار کتاب‌های موجود در سراسر جهان از حساب بیرون است. از نظر حقوقی نیز چنین چیزی دست یافتنی نیست. مساله مالکیت ادبی که قوانین آن گاه مربوط به اعصار کهن است مانعی جدی در برابر دیجیتالی کردن همه آثار است. آنچه برشمردم محدودیت‌های کمی بود. غیر از آن با محدودیت‌های کیفی نیز روبه‌روییم. به عنوان مثال اثری متعلق به سده هجدهم میلادی دارای نسخه‌های متعددی است که برخی از آنها غیرمجاز به شمار می‌رود. هر نسخه‌ای ممکن است به دلایلی بر دیگر نسخه‌ها برتری داشته باشد. گوگل قرار است کدام نسخه را گزینش کند؟ تا آنجا که من می‌دانم این شرکت هیچ کتاب‌شناسی استخدام نکرده است.

منظورتان این است که کیفیت آثار دیجیتالی گوگل پایین خواهد بود؟

این موضوع به ناچار پیش خواهد آمد. اشتباه در هر مرحله‌ای رخ خواهد داد: گزینش کتاب، باز تولید متون، تصاویر. چگونه می‌توان ده‌ها میلیون عنوان کتاب را از نظر کیفی کنترل کرد و موتور جستجوی گوگل چگونه می‌تواند رتبه معرف هر کتابی را مشخص کند؟ وانگهی، درباره ماندگاری شیوه‌های مورد استفاده در دیجیتالی کردن کتاب‌ها نیز پرسش‌هایی به ذهن می‌رسد: نرم‌افزارها و پشتیبانی فنی بسرعت از رده خارج و منسوخ می‌شوند. چه تضمینی برای نگهداری آثار وجود دارد؟ و مهم‌تر از همه آن که ماندگاری خود شرکت گوگل چقدر است؟ من در مقاله‌ای که نوشتم به این موضوع توجه کردم: ما 80 درصد فیلم‌های صامت و 50 درصد کل فیلم‌های تولید شده پیش از جنگ جهانی دوم را از دست داده‌ایم. در مورد گوگل هم هیچ تضمینی برای بقای همیشگی نیست.

فکر نمی‌کنید با وضعیتی که شما تصویر می‌کنید کتاب به دغدغه آینده اینترنت بدل شده است، حال آن که به نظر می‌رسد اینترنت باعث شده است تا بازار کتاب تخته شود؟ آیا تناقضی در این تصویر نمی‌بینید؟

در این زمینه هم من فکر می‌کنم باید نگاهی تاریخی و بلندمدت داشته باشیم. اینترنت باعث شده است تا بازار کتاب از سکه بیفتد. به این معنا که نسل جدید باور دارد همه اطلاعات موجود در سراسر جهان روی شبکه به صورت آنلاین موجود است و می‌توان به آن اعتماد کرد. بنابراین شاهد استفاده انتقادی از اینترنت هستیم. البته نمی‌خواهم بگویم که نادرستی اطلاعات موجود در اینترنت، ابهام و عدم اطمینان به این منابع پدیده‌هایی جدید است. نشریه‌ها همواره یک روایت خاص از حوادث را منعکس می‌کنند. حتی کتاب نیز ممکن است چیزی ثابت و قابل اعتماد نباشد، همچنان که درباره نسخه‌های گوناگون از کتاب‌های سده هجدهمی توضیح دادم.

منبع: مجله اینترنتی کتاب http://www.booksmag.fr
مترجم: احمد پرهیزی