نگاهی به تله‌فیلم‌های تلویزیونی

پیرامون انگیزه و اهداف تلویزیون از لحاظ چنین رویکردی، نظرات گوناگونی ابراز شده است. در حالی که برخی یکی از دلایل عمده این گرایش را تقویت سینمای ایران قلمداد می‌کردند، گروه‌های دیگری بر این پندار بودند عدم تناسب مضامین و رفتارهای ظاهری بازیگران در غالب فیلم‌های سینمایی داخلی، با آیین‌نامه‌های پخش تلویزیون، مدیران را ناگزیر کرده به ساخت فیلم‌هایی هماهنگ با سیاست‌های ارشادی ــ تبلیغاتی، اطلاعاتی ــ آموزشی و تفریحی ــ سرگرمی این رسانه بپردازند.

در این زمینه، دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارد. رئیس مرکز سیمافیلم، در یکی از نشست‌های تخصصی ابراز داشت: تلویزیون در حال تجربه کردن دو پروسه است. وی در ادامه، کاهش هزینه‌ها و همچنین تاکید بر تولیدات داخلی را از علل ساخت فیلم‌های تلویزیونی برشمرد. براساس این تجربیات، شبکه اول سیما در پروسه‌ای 2 ساله باید تنها به پخش تولیدات داخلی بپردازد.

تولید فیلم در شبکه‌های تلویزیونی جهانی نیز سابقه دارد. این گرایش در تمام رسانه‌ها بر این مبنا شکل گرفته است که با توجه به نیاز مخاطب به این گونه ساختار نمایشی، به تولید فیلم‌هایی پرداخته شود که نسبت به فیلم‌های سینمایی، هزینه کمتری دارند.

اگر بخواهیم برآوردی از تله‌فیلم‌های ساخته شده در تـلـویـزیـون داشـتـه بـاشـیـم، به شمار قابل توجهی برمی‌خوریم. در طول هفته معمولا چند تله‌فیلم روی آنتن شبکه‌های تلویزیونی می‌روند. این میزان اگرچه از نظر کمی قابل توجه بوده و مثبت ارزیابی می‌شود، لیکن از نظر کیفی و عمق‌ تاثیرگذاری با چالش و مسائلی روبه‌رو بوده است. به سخن دیگر، طراحی و کوشش برای ساخت تله‌فیلم از سوی تلویزیون، با آن که اقدامی ضروری و اجتنا‌ب‌ناپذیر محسوب می‌شود، ولی این سوال مهم وجود دارد که آیا تله‌فیلم‌ها توانسته‌اند ارتباط عمیق و مستحکمی را با تماشاگران برقرار کنند؟

تله‌فیلم‌هایی که در آغاز ساخته می‌شد، براساس اندیشه و خلاقیت نویسندگان و کارگردانان صاحب سبک و باتجربه‌تری شکل می‌گرفت که به وجودآورنده این ذهنیت بود. قرار است عرصه تله‌فیلم، بستری برای فعالیت کسانی باشد که در ساخت چنین آثاری، موقعیت برجسته و ممتازی دارند.

این وضعیت، دوام چندانی نداشت. با تداوم، شدت و گسترش یافتن تولیدات تله‌فیلم بتدریج نظاره‌گر عوامل هنری دیگری شدیم که در این زمینه ناشناخته و کم‌تجربه‌تر بودند. به منظور رفع تردیدهای احتمالی، این موضع را می‌توان از این زاویه نیز مطرح کرد که میدان دادن به فیلمسازانی که با وجود عدم شهرت، بهره‌ای از خلاقیت هنری دارند، در عرصه ساخت تله‌فیلم، گامی مفید است اما این رویکرد نباید به گونه‌ای پیش رود که به استفاده از افراد خام‌تری بینجامد و بدین گونه از سطح و وجاهت تله‌فیلم‌ها از نظر مضمون و هنری کاسته گردد.

تله‌فیلم‌ها افزون بر آنچه گفته شد، با تنگنا و کاستی‌هایی مواجهند که ضعف در متن و فیلمنامه یکی از اصلی‌ترین آنهاست. این معضل هم در موضوع و درونمایه روایت به چشم می‌آید و هم در پرداخت محتوایی و دراماتیکی. غالب آنها از حیث مضمون، رویکردی شعاری و سطحی دارند و یا به مسائلی مـی‌پـردازنـد که با اولویت‌های اصلی‌تر مخاطبان، همراهی نشان نمی‌دهند و در مجموع بکر و به‌روز نیستند. از جنبه‌های نمایشی نیز عناصری مثل تضاد، شخصیت، بحران، دیالوگ پیشبرد وقایع، گره‌افکنی و گـره‌گـشایی و یا نقطه اوج‌ها، چندان کششی در تماشاگران ایجاد نمی‌کنند و روایت‌ها معمولا به شیوه‌ای خطی شکل می‌گیرند و از این جهت خلاق نمی‌نمایانند.

در غنی و جذاب نبودن متن‌ها، ناتوانی نویسندگان نقش تعیین‌کننده دارد؛ اما در این میان مواردی نظیر دخالت مدیران برای پررنگ‌تر کردن رویکرد ارشادی ــ تبلیغاتی اثر (تاکید روی محورهای دینی و سیاسی با پیام‌هایی خاص و مورد نظر آنها) و سفارشی بودن، تاثیرات منفی‌تری روی توان و خلاقیت نویسندگان می‌گذارند. سفارشی بودن ساخت تله‌فیلم، گاه در ارتباط با مناسبت‌هایی نظیر روز انرژی هسته‌ای، پرستار، ایام و مناسبت‌های دینی نظیر محرم و رمضان انجام می‌گیرد و در مواردی از طریق مشارکت وزارتخانه و ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی نظیر کمیته امداد، راهنمایی و رانندگی، نیروی انتظامی و مانند آنها. شمار قابل توجهی از تله‌فیلم‌هایی که در چنین چارچوب و موقعیت‌هایی سامان یافته‌‌اند از آن رو که متن، برخاسته از درونیات ذهنی و حسی نویسنده نبوده، به ورطه پرگویی، پرداخت سطحی و مستقیم‌گویی غلتیده‌اند و نتوانسته‌اند ارتباط مانا و عمیقی را با مخاطبان ایجاد نمایند.

شتاب بیش از حد در مرحله تولید، از دیگر عواملی است که باعث می‌شود تله‌فیلم‌ها بهره‌مند از خلاقیت و جذابیت‌های بصری نباشند. تعدادی از فیلمسازانی که در این عرصه تولیداتی داشته‌اند و منتقدان به این معضل اشاره کرده‌اند، بیان داشته‌اند تله‌فیلم‌ها در کمتر از 20 و یا حتی 10 روز ساخته می‌شوند. پرواضح است در این محدوده زمانی، امکانی برای ارائه توان هنری هیچ‌یک از عوامل از کارگردان و بازیگر گرفته تا تصویربردار، صدابردار، طراح صحنه و لباس، گریمور و نظایر آنها به وجود نخواهد آمد.

برخی از دست‌اندرکاران تاکید دارند، نکته دیگری که موجب می‌شود تله‌فیلم، شان و موقعیت اثرگذار کمتری یابد، طبقه‌بندی نشدن این آثار و مسائل اقتصادی و برآوردهای مالی است. تفاوت قائل نگردیدن میان تله‌فیلم‌ها از جهت ژانری که باید در آن قرار گیرند، تعدد لـوکـیـشـن‌ها، جلوه‌های ویژه و یا افراد و عوامل حرفه‌ای‌تری که به کار گرفته می‌شوند و در نظر گرفتن برآوردی تقریبا یکسان برای همه نوع تله‌فیلم‌، تولید اثر را با گسست و تنگناهایی روبه‌رو خواهد کرد که فرجامش خدشه وارد کردن به جلوه‌های زیبایی‌شناختی و هنری آن ساخته‌هاست. اشاره کردیم ساخت تله‌فیلم در شبکه‌های تلویزیونی دیگر کشورها قدمتی طولانی‌تر به نسبت تلویزیون‌ ما دارد. تولید چنین آثاری در این رسانه‌ها، با یک خصوصیت تقریبا همیشگی همراه بوده و آن، همکاری این شبکه‌ها برای تولید تله‌فیلم است. به عنوان مثال، شبکه‌هایBBC وZDF با مشارکت یکدیگر به ساخته‌هایی در این زمینه می‌پردازند که به علت همین تعامل، کیفیت و جذابیت چشمگیری دارند.

در تلویزیون تولید تله‌فیلم علاوه بر سیمافیلم در تمامی گروه‌های فیلم و سریال شبکه‌ها صورت گرفت. با گذشت چندین سال از این رویکرد و پس از تحلیل قـوت و ضـعـف‌های این حرکت، مدیران به این جمع‌بندی رسیدند که به منظور دادن کیفیت محتوایی و هنری بیشتر به تله‌فیلم‌ها، ساخت آنها بیشتر در سیمافیلم متمرکز گردد؛ گامی که از سال گذشته برداشته شد و این مرکز نیز با تشکیل شوراهای مختلف و با موضوع‌هایی نظیر دفاع مقدس، تاریخی، طنز، مناسبت‌ها، مضامین اجتماعی و مانند آنها می‌کوشد آثار تولیدی‌اش را در عرصه تله‌فیلم به استانداردهای مطلوب‌تر نزدیک کند.

از دیگر تلاش‌های مثبتی که در سیمافیلم صورت گرفت، برگزاری نشست‌های تخصصی با منتقدان فیلم بود. اولین آن در اوایل امسال عملی شد و در این چارچوب، تله‌فیلم <ساعت 25> با حضور منتقدان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

منتقدان، اندیشه و سلیقه گروه‌های مختلف جامعه را نمایندگی می‌کنند. آنان به هر اندازه از بینش عمیق و پرتجربه‌تری در زمینه نقد آن اثر بهره‌مند باشند و از موضع مستقل‌تری با موضوع برخورد کنند، خواهند توانست به کندوکاو لایه‌های زیرین و پنهان‌تر از اثر و ذوق و گرایش‌های هنری جامعه بپردازند.

تله‌فیلم‌ها تحت عنوان فیلم‌های سینمایی تبلیغ می‌شوند و از همین موضع روی آنتن می‌روند. دیدن آنها از یک سو و فیلم‌های سینمایی‌ای که غالبا کیفیت خوبی دارند و از همان رسانه در معرض دید مخاطبان قرار می‌گیرند از طرف دیگر، مخاطب را از نظر سنجش کیفیت این دو با چالش‌هایی روبه‌رو می‌سازد که به طور قطع به نفع تله‌فیلم‌های ساخته شده تلویزیون نخواهد بود. برای این که فاصله بین این دو کمتر شود، گزیری جز توجه عملی به آسیب‌های مطرح شده و تداوم ارتباط سازندگان تله‌فیلم‌ها با منتقدان نیست.

ضرورت استمرار و اهمیت این تعامل از آن روست که در صورت تحقق، مدیران و فیلمسازان در این عرصه را به نکات و مسائلی توجه خواهد داد که با لحاظ قرار دادنشان به هنگام شکل‌دهی چنین آثاری جایگاه موفق‌تری به آنها خواهند بخشید.

محمدرضا کریمی