چند تا بخر، ارزان ببر

این تلاش در کنار فعالیت‌هایی که مسوولان جشنواره فجر در تبدیل جشنواره فیلم فجر به جشنواره‌ای مهم در منطقه داشته‌اند، جلوه بین‌المللی سینمای ایران را شکل داده است. البته در سال‌های اخیر با اضافه شدن جشنواره و سپس بازار فیلم دبی به فهرست جشنواره‌ها و بازارهای آسیایی، به نظر می‌رسد جشنواره و بازار فیلم فجر هم با رقیبی قدرتمند مواجه شده باشد. آنچه می‌خوانید گزارشی از برگزاری این بازار در پردیس سینمایی ملت است که در 5 روز اول برگزاری جشنواره همزمان با فعالیت بخش بین‌الملل برگزار شد.

در طول سال‌های گذشته که به عنوان مترجم اخبار هنری و سینمایی فعالیت کرده‌ام، بارها با اخبار مربوط به بازارهای فیلم در دنیا برخورد کرده‌ام، اما در این اخبار توصیف چندانی از چنین فضاهایی نشده بود تا به عنوان مخاطب این اخبار بدانم بازار اساسا در چه فضایی شکل می‌گیرد و چگونه فعالیت می‌کند؟ همه ما تصور مشخصی از بازار داریم و اغلب ما تصور می‌کنیم بازار جایی است که به شکل سنتی عده‌ای در غرفه‌های مختلف نشسته‌اند و محصول خود را می‌فروشند و با صدای بلند آن را تبلیغ می‌کنند. در دالان حدفاصل غرفه‌ها نیز عده‌ای حرکت می‌کنند و با مقایسه قیمت‌ها و چانه زنی بر سر جنس، محصول مورد نظر خود را از میان فروشندگانی که حتی یک قران هم تخفیف نمی‌دهند و فروشندگانی که به مال خود آتش زده‌اند، انتخاب و خریداری می‌کنند.

اولین تصویر از بازار، زمانی شکل گرفت که در نشریه روزانه جشنواره از زبان یکی از مسوولان خواندم مهم‌ترین ویژگی بازار امسال این است که شبیه بازار برلین است!

بازار فیلم فجر در فضایی مدرن در طبقه آخر پردیس ملت شکل گرفته بود.

غرفه‌های مختلف خارجی و ایرانی در کنار هم قرار گرفته بودند و برای مراجعان تازه وارد، مواردی مانند تزئین و آرایش غرفه‌ها، کاتالوگ‌ها، بروشورها، وسایل پذیرایی و... چیزهایی بود که هر غرفه را از غرفه دیگر متمایز می‌کرد. غرفه‌های خارجی با شکلات و گاهی با شیرینی‌های سنتی از میهمانان خود پذیرایی می‌کردند، اما غرفه‌های ایرانی دست و دلبازی بیشتری به خرج داده بودند و با انواع و اقسام تنقلات از خوردنی محبوب پسته تا گز و سوهان و پولکی از میهمانان پذیرایی می‌کردند. در این میان غرفه‌ای ایرانی که از میان افراد حاضر در آن می‌شد حاج آقا زم  مدیر سابق حوزه هنری  را شناسایی کرد هم سلیقه و ذوق به خرج داده بود و با نان و پنیر و سبزی و گردو پذیرای مراجعه‌کنندگان بود. تازه اینها منهای چای و نسکافه و میوه‌هایی بود که در فضای وسط بازار چیده شده و از هر مراجعه‌کننده‌ای  بدون محدودیت  پذیرایی می‌کرد.

این که در این بازار دقیقا چه خبر بود و شرکت‌کنندگان از چه کشورهایی به بازار آمده بودند، سوالی بود که با امیر اسفندیاری، مدیر بخش بین‌الملل فارابی و مدیر بازار در میان گذاشتیم. او که در چنین روزهایی بشدت درگیر فعالیت‌های مربوط به سر و سامان دادن به برگزاری بازار و حضور میهمانان بود، در فاصله رتق و فتق امور و پاسخگویی به تلفن همراهش این اطلاعات را در اختیار ما می‌گذارد: «امسال در این بازار نمایندگان 44 کشور جهان در قالب 83  غرفه حضور دارند. در این بازار شرکت‌هایی از ایران، اردن، مصر، عربستان سعودی، امارات، سوریه، قطر، سودان، مالزی، مراکش، هند، ترکیه، چین، ایتالیا، هلند، لبنان، کویت، فرانسه، ژاپن، اسپانیا، فلسطین، بحرین، افغانستان، آلمان، انگلستان، موناکو، برزیل، تایلند، لهستان، آلمان، یونان و مجارستان حضور دارند. شرکت‌های ایرانی مرتبط با نهادهای سینمایی و فرهنگی نظیر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، صداوسیما، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، انجمن سینمای جوان به همراه شرکت‌های خصوصی نظیر بامدادفیلم، فیلمیران و... در این دوره از بازار فیلم حضوری فعال دارند و به رایزنی برای عرضه فیلم‌های ایرانی به خریداران خارجی می‌پردازند.»

در بازار حضور شرکت‌های خارجی که با پوستر، بروشور، تراکت و دیگر اقلام تبلیغی تصویر خاصی به این بازار بخشیده بود، از نکاتی بود که کنجکاوی‌ام را برای کسب اطلاعات درباره این غرفه‌ها و افراد حاضر در آن برانگیخت. امسال شرکت‌های فیلمسازی و پخش فیلم‌های خارجی نظیر گلدن‌استار، ای.ان.سی، شوتینگ فیلم، لینک تی‌وی، تانور گروپ، کاپلان‌فیلم و لولافیلم برزیل به بازار آمده بودند. از جشنواره‌های معتبری همچون سن‌سباستین، لوکارنو، بریزبین، هامبورگ، کارلوویواری، لوکارنو، مسکو، سارایوو، تورین و مونترال هم نمایندگانی در بازار حضور داشتند. نمایندگان شرکت‌هایی چون لولافیلم از اسپانیا، مدیاست از ایتالیا، ت و پ از لهستان، سیستم تی‌وی فرانسه، دویچه وله و... هم در طول برگزاری بازار فیلم ایران قرار بود فعالیت‌هایی را در زمینه انتخاب این فیلم‌ها انجام دهند.

امسال تغییر دیگری هم در بازار رخ داده بود و به روال سال گذشته، زمان برگزاری آن به گونه‌ای تنظیم شده بود که یک روز زودتر یعنی 11 بهمن‌ آغاز به کار کند تا تداخلی با برگزاری جشنواره فیلم برلین نداشته باشد. مکان بازار هم پس از سال‌ها از خیابان حجاب به پردیس سینمایی ملت منتقل شده بود که به گفته مسوولان، این فضای جدید که از طرف شهرداری در اختیار ستاد برگزاری جشنواره قرار گرفته بود با استقبال شرکت‌کنندگان خارجی همراه شده بود. یکی از ویژگی‌های فضای جدید هم این بود که در همین مجموعه 4 سالن پردیس با کیفیت بسیار خوب  فیلم‌ها را برای میهمانان و شرکت‌کنندگان نمایش می‌دادند و مدیران جشنواره‌ها و خریداران با خیال راحت و در فضایی با کیفیت این فیلم‌ها را تماشا می‌کردند. در مراجعه بعدی‌ام به بازار، امیر اسفندیاری به این نکته اشاره کرد که بسیاری از شرکت‌کنندگان، کیفیت بازار را از بسیاری از بازارهای دنیا بالاتر می‌دانند و معتقدند بازار رشد خوبی به لحاظ کیفی ‌و کمی داشته است. اسفندیاری حضور 2 کشور اسپانیا و یونان را از دیگر ویژگی‌های این دوره از بازار فیلم فجر ذکر و  به این مساله نیز اشاره کرد که بازار فجر به ‌عنوان مهم‌ترین بازار منطقه، چند سالی است مطرح است و هنگام آن رسیده گام‌های بیشتری برای آن برداشته شود؛ مثلا مجموعه ساختمانی مخصوص این رویداد در نظر گرفته شود تا فضای بزرگتری در اختیار شرکت‌کنندگان باشد و بازار با کیفیت بهتری برگزار شود.

بازاری بدون عدد و رقم

اگر تصور می‌کنید با قدم زدن در بازار فیلم فجر طی چند روز برگزاری آن می‌توانید به یک خریدار یا فروشنده نیمه‌حرفه‌ای تبدیل شوید، سخت در اشتباه هستید! البته حضور در بازار محدود و منحصر به افراد خاصی نیست و در این بازار علاوه بر خبرنگارانی که احتمالا انجام وظایف شغلی آنها را به این محل کشانده، کارگردان‌ها و تهیه‌کنندگان هم با حضور در این فضا که به لحاظ فرهنگی در حد و اندازه‌ای بسیار بالا قرار دارد، سعی می‌کنند شانس خود را برای عرضه جشنواره‌ای فیلم‌های خود بیازمایند. علاوه بر اینها می‌توان در این بازار، بازیگران درجه چندم سینما، آدم‌های بیکار، افراد عشق فیلم و چهره‌هایی که هیچ ارتباطی به سینما ندارند را هم مشاهده کرد. نکته جالب توجهی که از زبان یکی از شرکت‌کنندگان حرفه‌ای ایرانی می‌شنوم، این است که در بازار میپ‌تی‌وی مشابه فضایی که در این بازار در اختیار شرکت‌کنندگان قرار گرفته 15000 یورو است.

این بازار بابت میز و صندلی و بقیه تشکیلات مورد نیاز یک غرفه هم 10000 یورور می‌گیرد تا فروشندگان امکان حضور در بازار را داشته باشند. هر فرد خریداری هم که وارد بازار می‌شود باید 1200 یوروی ناقابل بپردازد تا امکان حضور در بازار را پیدا کند. در بازار برلین هم  400‌دلار هزینه حضور هر خریدار در بازار است. مشاهدات من در بازار مرا به این نکته واقف کرد که احتمالا مسوولان جشنواره فجر برای حضور خریداران و فروشندگان چنین قواعد سفت و سختی را ندارند و علاوه بر آن افراد مختلفی می‌توانند به این بازار بیایند و از حضور اسپانسرهایی که خوردنی‌های جشنواره را تامین می‌کنند نهایت استفاده را ببرند. حالا تصور کنید در چنین فضایی خبرنگاری مثل من بخواهد اطلاعاتی درباره رقم خرید و فروش فیلم‌ها به دست بیاورد. کاملا مشخص است که تیر او به سنگ می‌خورد!

اما طبق اطلاعاتی که من به شیوه زیرمیزی کسب کردم در بازار فیلم و سریال دنیا که تجارتی چند میلیارد دلاری  بخوانید چندصد میلیارد دلاری  است، هر سریال تلویزیونی اپیزودی 700 تا 1000 دلار، فیلم سینمایی بین 2000 تا 3000 هزار دلار و مستند ساعتی 500 تا 1000 دلار معامله می‌شود. البته درخصوص فیلم این ارقام شامل خریدهای بین 20 تا 50 فیلم می‌شود و قیمت خرید تک‌گران‌تر است. به عبارت ساده‌تر اگر خریداری که به این بازار آمده مانند خرید پیراهن به شیوه خرید جینی عمل کند، با قیمت کمتری می‌تواند فیلم بخرد، اما اگر بخواهد از میان فیلم‌ها محصول سوا کند، باید قیمت بالاتری بپردازد.

خریداران بیش از فروشندگان

یکی از مسائلی که همیشه در بازار فیلم فجر عنوان و کمتر پاسخی به آن داده می‌شود. «عدم تناسب خریداران و فروشندگان» است. ظاهرا هدف از برگزاری چنین بازاری این است که از حجم چند صد میلیارد دلاری بیزینس فیلم، چیزی هم نصیب ایران شود. البته بازار فیلم در همه جای دنیا مانند بازار میوه و تره‌بار نیست که در آن فروشنده به محض دیدن محصولی آن را بخرد؛ بلکه هدف از برگزاری چنین بازارهایی معمولا این است که مشتریان قدیمی همدیگر را ببینند و آخرین اطلاعات و برنامه‌ها را با هم مبادله کنند. از طرفی بازار معمولا به خرید و فروش زنده است و حضور مشتری است که به این بازارها رونق می‌دهد. مشتری هم معمولا به دنبال جنس می‌آید. حالا اگر قرار باشد از این زاویه به بازار نگاه کنیم، با یک حقیقت نسبتا تلخ مواجه می‌شویم و آن این که در این بازار اغلب افراد حاضر فروشنده هستند. البته اسفندیاری در گفتگویی از افزایش 50 درصدی خریداران نسبت به سال گذشته خبر می‌دهد و می‌گوید: «معتقدم برای آمدن خریداران باید هزینه کنیم. فروشنده‌ها غرفه را از ما می‌گیرند و سایر هزینه‌ها را خودشان متقبل می‌شوند، اما برای خریداران باید امکانات بیشتری بگذاریم و ما در حد بودجه و اختیاراتمان عمل می‌کنیم.» اما معلوم نیست چرا هیچ گاه آمار و اطلاعات دقیقی درباره فعالیت‌های این بخش از فارابی و میزان رقم فروش فیلم‌ها در سال‌های گذشته یا در دوره‌های قبلی بازار ارائه نشده است؟

در بازار امسال تعداد زیادی فروشنده لبنانی حضور داشتند که به عنوان نماینده کمپانی‌های بزرگ که دفاترشان در لبنان است به این بازار آمده بودند. میزان قابل توجهی از رفت و آمد خریداران ایرانی به این غرفه‌ها بود. خریداران ایرانی هم عمدتا چهره‌هایی تلویزیونی بودند که البته خرید آنها تنها محدود و منحصر به این بازار نیست و بسیاری از این خریداران به دلیل منافعی که فروش فیلم برای آنها به ایران دارد، هرچند وقت یک بار با خرید بلیت بیروت  تهران، به شهر ما بیایند و محصولات جدید خود را به تلویزیون بفروشند. البته با تلاش‌های مدیران تامین برنامه خارجی سیما وضعیت کمی بهتر شده و تلویزیون بی‌واسطه سراغ فروشندگان می‌رود و صرفه‌جویی قابل توجهی می‌شود.

مهری توکلیان