تالاب‌پریشان، قربانی مصلحت‌اندیشی

چشمه‌های درون‌جوش این تالاب، فریادی هستند بر ضرورت توجه به این دریاچه آب شیرین که تحت حفاظت طرحی بین‌المللی نیز قرار دارد و بودجه‌های کلان برای آن در نظر گرفته شده است.

حتی بومیان این منطقه نیز تخریب تالاب پریشان را قربانی یک مصلحت‌اندیشی می‌دانند و ضرورت احداث جاده جدید را به قیمت نابودی و از میان رفتن این میراث طبیعی ارزشمند نمی‌پذیرند؛ چرا که یک جاده قدیمی از محل روستای پریشان به سمت کازرون وجود دارد و توجیه نزدیک‌تر شدن فاصله زمانی برای رسیدن به منطقه کازرون جهت احداث این جاده را نمی‌پذیرند.

کارشناسان معتقدند، بهسازی این جاده قدیمی بسیار ارزشمندتر از ایجاد یک جاده جدید با هزینه‌های سنگین و مضاعف تحمیل شده به جامعه و تخریب محیط‌زیست است که این تالاب خود سرمنشأ منافع زیست‌محیطی و اقتصادی برای جامعه وابسته به تالاب پریشان است.

خیلی از مردم روستاها نیز معتقدند، حتی احداث جاده جدید بر تالاب، روستاهای قدیمی در مسیر جاده قدیمی را از رونق می‌اندازد. از سوی دیگر، علاوه بر وجود یک جاده قدیمی در همین مسیر احداث یک جاده ترانزیت از بوشهر به سمت شیراز در طرح دولت وجود دارد که اگر طرح بزرگراه بوشهر به شیراز از منطقه بالاده به سمت شیراز اجرا شود  که در مصوبه دولت نیز هست  این منطقه را به کازرون نزدیک‌تر می‌کند، از این رو دیگر چه نیازی است که اصلی‌ترین منطقه و بکرترین جای تالاب آن هم بدون هیچ‌گونه ارزیابی زیست‌محیطی مورد تهاجم قرار گیرد و تحت تاثیر خطر توسعه واقع شود.

تالاب پریشان، تنها تالاب دائمی آب شیرین کشور است و به دلیل آن که چشمه‌های درون‌جوش متعددی دارد، بسیار ارزشمند بوده و این چشمه‌ها که بیشتر در حدفاصل روستای پریشان و روستای شهرنجان وجود دارد، بسیار آسیب‌پذیر است.

به نظر می‌رسد، سازمان حفاظت محیط‌زیست و اداره کل محیط‌زیست در منطقه می‌توانست از ابتدای این ماجرا با نشان دادن یک چراغ قرمز شدیدتر، این وضعیت را تحت کنترل درآورد؛ چراکه مدافع اصلی این تالاب می‌تواند سازمان حفاظت محیط‌زیست در مقابل هرگونه تهاجم و تخریب باشد. همچنین طرح مدیریت جامع تالاب پریشان که با همکاری یک سازمان بین‌المللی در حال اجراست نیز می‌تواند به عنوان مدافع از حیات تالاب عمل کرده، نسبت به تخریب و تهدید این تالاب اعتراض کند.

بسترسازی این جاده که هم‌اکنون به گفته افراد آگاه، حدود یک کیلومتر در منطقه حفاظت شده ادامه پیدا کرده است، منجر به بریده شدن نیزارها و ریختن شن برداشت شده از کوه به درون تالاب شده که اگر این مسیر ادامه پیدا می‌کرد، به چشمه‌های جوشان دریاچه نزدیک شده و دهانه آنها را مسدود می‌کرد؛ اما این جاده فعلا متوقف شده است.

اثرات تخریب تالاب

براساس گزارش کارشناسان کانون دید‌بانان، زمین احداث این جاده اثرات تخریبی جبران‌ناپذیری را بر بدنه محیط‌زیست منطقه وارد خواهد کرد.

نابودی زیستگاه‌های حاشیه‌ای تالاب که از مهم‌ترین پهنه‌های آن به شمار می‌آیند و در ناحیه‌بندی طرح مدیریت تالاب، جزو مناطق امن و حساس طبقه‌بندی می‌شوند، از جمله این اثرات است که با ترانشه زدن (بریدن) کوه‌های جنب تالاب شکل گرفت.

تخلیه خاک، سنگ و لاشه بیشه‌زار‌های زیستگاه‌های امن حاشیه تالاب به داخل تالاب، به دلیل تسطیح برای جاده‌سازی به دنبال بسترسازی جاده شکل می‌گیرد.

قطع شبکه‌های هیدرولوژیکی و تخریب منابع آب زیرزمینی که در حال حاضر تامین‌کننده آب تالاب است، با توجه به شرایط خشکسالی در سال گذشته و امسال، با بحران کمبود آب روبه‌روست و این تالاب را با آسیب‌پذیری مضاعفی روبه‌رو کرده است.

آب تالاب پریشان بخشی از طریق سیلاب‌های فصلی و نیز ریزآبه‌های کوه‌های محدوده آن تامین می‌شود؛ اما بخش مهمی از آب تالاب از طریق چشمه‌هایی تامین می‌شود که اطراف تالاب یا زیر تالاب بروز و ظهور دارند و علت آن ساختار زمین‌شناسی ذخیره‌گاه ارژن و پریشان است که جاده‌سازی در آغاز احداث، چند چشمه بسیار حیاتی تالاب را نشانه می‌رود و بخش‌های مهمی از آن را تخریب و مسدود می‌کند که می‌توان به چشمه بنک و گبر اشاره کرد.

همچنین بیش از 90 درصد چشمه‌های درون‌جوش این تالاب در مسیر همین جاده قرار دارند و همان طور که گفته شد در حدفاصل روستای پریشان و شهرنجان است.

آلودگی هوا، آب، خاک و آلودگی صوتی و در نتیجه برهم خوردن امنیت حیات وحش با ارزش منطقه، به دلیل نزدیک‌تر شدن تردد خودرو‌ها به کنار تالاب چه هنگام ساخت جاده و نیز پس از بهره‌برداری نیز دیگر عوامل تهدید این تالاب به شمار می‌رود.

از سوی دیگر کارشناسان معتقدند، بعلاوه قابل تامل است که با تغییرات اقلیمی چه از بعد جهانی و چه از بعد منطقه‌ای، با خشکسالی‌های طولانی‌تر و سخت‌تر و با سیلاب‌های مهلک مواجه خواهیم شد و این تالاب است که می‌تواند در هر دوی این شرایط، خود به عنوان مهارکننده و تعدیل‌کننده، امنیت زیستی منطقه را حفظ کند و اینجاست که مدیریتی عاری از درک عملکرد تالاب و نیز شرایط اقلیمی کنونی، موجب تشدید بحران‌های پیش رو می‌شود و به همین دلیل است که شعار روز جهانی تالاب‌ها در سال 2009 با توجه به این مضمون انتخاب شده است: <از بالادست تا پایین‌دست، تالاب‌ها همه را به‌هم پیوند می‌دهد.> این شعار براساس مدیریت تالاب‌ها و حوزه رودخانه‌ها و نقش تالاب‌ها در محیط اطراف آنها طراحی شده است و در حقیقت این شعار جهانی تاکید بر مدیریت یکپارچه منابع آبی به عنوان یک رویکرد مهم و مشترک در چالش‌های مدیریتی تالاب دارد.

طرح بین‌المللی حفاظت از تالاب پریشان

تالاب پریشان هم‌اکنون حدود 10 هزار نفر ذی‌نفع محلی دارد و طرح جف (GEF) نیز بر همین اساس و به منظور حفاظت تالاب و حمایت از ذی‌نفعان محلی برای این تالاب طراحی شده است.

گفتنی است طرح ملی حفاظت از دریاچه پریشان با مشارکت صندوق تسهیلات بین‌المللی (GEF) با اعتبار 12 میلیون دلار، هم‌اکنون در حال اجراست (9 میلیون دلار آن را جمهوری اسلامی ایران و 3 میلیون دلار آن از محل صندوق تسهیلات جهانی دفتر عمران ملل متحد تامین خواهد شد.)

این طرح که از سال 1386 با کمک مشاوران داخلی و بین‌المللی شروع شده و تا 7 سال به طول می‌انجامد، چنانچه به پیامد‌هایی که در پی احداث جاده ارژن  کازرون و اکنون جاده پریشان  کازرون  که بدون شک، توسعه‌هایی با کنترل یا بدون کنترل را به دنبال خواهد داشت  توجه نشود و آن را مورد نظر قرار ندهند. نه‌تنها این طرح را از خاصیت خواهند انداخت؛ بلکه ضربه مهلکی به این تالاب بین‌المللی خواهند زد.

کانون دید‌بانان زمین بر این باور است که این تالاب در ذخیره‌گاه ارژن و پریشان، یک میراث طبیعی بسیار باارزش کشور است که باید برای نسل‌های آینده هم حفظ شود؛ زیرا از ارزش‌های زیستی جهانی برخوردار است و به همین دلیل برای اجرای یک طرح بین‌المللی از سوی تسهیلات جهانی دفتر عمران ملل متحد انتخاب شده است.

دریاچه پریشان

دریاچه پریشان یکی از زیباترین دریاچه‌های آب شیرین ایران است که به نام‌های مور، پریشان، شور، کازرون، یون، موز، توز، پریشم، فزشویه و فامور نیز شناخته می‌شود و آب‌های سطحی حاصل از باران و برف را در خود ذخیره می‌کند. آب این دریاچه از صدها چشمه کوچک و بزرگ مناطق دشت ارژن و دشت فامور تامین می‌شود.

با توجه به این که پریشان از جمله اکوسیستم‌های پایداری است که بر اثر عوامل تکتونیک به وجود آمده، میلیون‌ها سال است که شرایط خود را حفظ کرده و دارای 4 گونه ماهی بومی شامل ماهی زردک، ماهی سرخه، ماهی پرک و مارماهی آب شیرین و همچنین چند گونه ماهی وارداتی نظیر ماهی کپور، ماهی فیتوفالک و آمور است که در سال 1368 به دریاچه وارده شده‌اند. در این میان تنها کپور معمولی با شرایط تالاب سازش پیدا کرده و 2 گونه دیگر، مشکلات عدیده‌ای را در تالاب به وجود آورده‌اند.

به گفته یک فعال محیط‌زیست در کازرون، آتش زدن نیزارها و ورود ماشین‌های سنگین و خشن راهسازی در دریاچه پریشان، نشان می‌دهد راهسازان هیچ توجهی به موقعیت زیست‌محیطی این دریاچه دیدنی نداشته‌اند.

بکرترین نقطه دریاچه محل تخم‌ریزی پرندگان و لاک‌پشت‌ها و دیگر موجودات است و این دریاچه به لحاظ شرایط خاص خود، همه‌ساله در طول فصل زمستان پذیرای جمعیت زیادی از پرندگان است.

از 502 گونه پرنده‌ای که در ایران شناسایی شده‌اند، چیزی بیش از 100 گونه آن در منطقه ارژن و پریشان مشاهده و شناسایی شده که شامل 18 گونه مختلف اردک، پلیکان، غاز، درنا، آنقوت، انواع پرندگان حاشیه آبچر مانند انواع حواصیل‌ها، اگرت‌ها، غاز، چنگر و طاووسک است که در بین پرندگان یاد شده حدود 40 گونه مختلف از آنها در سطح تالاب‌ها جوجه‌آوری می‌کنند. گونه‌های بسیار نادر و کمیاب نیز گاهی در سطح دریاچه دیده شده که شامل عروس غاز، اردک مرمری، اردک سرسفید است و پلیکان پا خاکستری در دریاچه پریشان زادآوری می‌کند.

پوشش گیاهی تالاب پریشان شامل پوشش حاشیه‌ای و آبزی نظیر نی، لوئی و جگن است. تنها گیاه آبزی که به صورت گسترده در بستر تالاب‌ها دیده می‌شود،Vajas marina با اسم محلی خارماهی است که غذای اصلی ماهی زردک (گونه بومی) است. دیگر گونه‌های گیاهی دریاچه پیرز، سریش، پشم لاخی و گوشاب است.

پتانسیل‌ها و امکانات

دریاچه پریشان در سال 1355 به عنوان تالاب بااهمیت بین‌المللی در فهرست کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده و این منطقه همچنین از سوی یونسکو به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره معرفی شده است. این تالاب به عنوان یکی از تالاب‌های دارای اهمیت جهانی در فهرست مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز ثبت شده و با عنوان منطقه حفاظت شده ارژن پریشان مدیریت می‌شود.

زیستگاه‌های تالابی از دیرباز نقش بسزایی در توسعه جوامع اطراف خود ایفا کرده‌‌اند. کهن‌ترین تمدن‌ها در کنار تالاب‌ها شکل گرفته و ارتباط تنگاتنگ جوامع انسانی و این اکوسیستم بوفور در بین شواهد باستان‌شناسی و سنن و دانش‌های بومی دیده می‌شود.

حمیده‌سادات هاشمی