نقش‌مهم ایران در آسیای‌میانه

جمهوری اسلامی ایران، اقتصادی‌ترین، امن‌ترین و باصرفه‌ترین مسیر جغرافیایی برای انتقال انرژی (نفت و گاز) این منطقه است، اما به دلیل سیاست مهار آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، بهره‌گیری از آن میسر واقع نشده است.

ظرفیت‌های ایران در آسیاسی مرکزی و قفقاز و چگونگی بهره‌گیری از آن در گفتگویا و کارشناسان مورد بررسی قرار گرفته.

منافعمان با چانه زنی تامین نمی‌شود

رسول موسوی، رئیس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه در گفتگو با جام‌جم، ظرفیت مهم ایران در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز را در درجه اول ظرفیت تاریخی، فرهنگی و نزدیکی ژئوپلیتیکی ایران با این منطقه دانست و گفت این مساله منافع ایران را با این منطقه گره می‌زند و بحث ترانزیت و انرژی موجب پیوند خوردن هم منافع ایران و هم منطقه به یکدیگر می‌شود.

وی با اشاره به وجود نوعی رقابت استراتژیک بین روسیه با ناتو و آمریکا، تصریح کرد: این نوع رقابت الزاما این‌گونه نیست که مشکل و رقابتی که بین روسیه و غرب وجود دارد عینا ایران نیز همان مشکل را داشته باشد. ضمن این‌که ایران هم نگاه ویژه‌ای به گسترش ناتو دارد و آن را در راستای منافع خود نمی‌بیند، اما اینها با هم متفاوت است.

رئیس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، مهم‌ترین بحث را در این دانست که رقابت روسیه با غرب از نوعی است که در نهایت، آنها منافع خود را در یک چانه زنی می‌توانند به دست آورند و اظهار کرد منافع ما از چانه‌زنی روسیه و غرب به دست نخواهد آمد، بلکه از طریق خود ما به دست می‌آید.

موسوی افزود: آنچه برای ما مهم است انرژی، ترانزیت و مشارکت در پیمان‌های منطقه‌ای و امنیت آن است این‌که منافع کشور ما با منافع منطقه گره زده شود. در منافع نوعی رقابت وجود دارد. در بحث انرژی و گاز با این‌که ایران و روسیه مشارکت و همکاری دارند، اما نوعی رقابت پنهان هم وجود دارد.

وی با بیان این که در اوپک نیز همین گونه است و با وجود حضور کشورها در یک سازمان میان آنها رقابت وجود دارد، ادامه داد: هر کشوری مسوول منافع خودش است؛ بنابراین آنچه ما تلاش می‌کنیم در منطقه به وجود بیاید در درجه اول تامین‌کننده منافع خود ماست.

رئیس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی با اشاره به این که چنین نیست رقابت‌هایی خارج از بازیگری ما شکل بگیرد و تمام شود، گفت: مهم آن است که ما بتوانیم در راستای منافعی که خودمان برایش متصور هستیم در مجموعه معادلات منطقه‌ای حضور پیدا کنیم.

موسوی در پاسخ به این پرسش که از این میزان از ظرفیت‌ها تا چه اندازه‌ای بالفعل و تا چه اندازه بالقوه است؟ بیان کرد: این مقدار را شاید به لحاظ کمی نتوان تعیین کرد. می‌توان گفت در بخش مربوط به حوزه خزر که بین آسیای مرکزی و قفقاز است توانستیم از طریق افزایش توانایی‌های انرژی به بازی در این صحنه بپردازیم.

وی با بیان این که غرب نیز با تمهیداتی از طریق خط لوله باکو  تفلیس ‌ جیهان بخشی از ظرفیت ما را گرفت، عنوان کرد: اما حوادث اخیری که پیش آمد بار دیگر توجه روسیه، کشورهای منطقه و... را به سوی ایران جلب کرد. به صورت بالفعل و بالقوه این ظرفیت‌ها در نوسان است. به دلیل انفجاری که در خط لوله ترکیه رخ داد، آذربایجان به سوی ایران روی آورد.

رئیس دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی با تاکید بر تسریع تحولات در منطقه و تاثیرگذاری آن بر کشورها تاکید کرد: مهم این است که ایران در این معادلات مشارکت جدی داشته باشد، زیرا حضور در این معادلات تعیین‌کننده است.

وی درباره تبدیل برخی کشورها به پایگاه آمریکا و تاثیر آن بر تعاملات با ایران، گفت: پایگاه آمریکا بودن الزاما نه مثبت و نه منفی در ارتباط با ما است. باید دید که این پایگاه بودن تا چه اندازه به زیان ماست. مسلما در هیچ یک از کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به اندازه عراق و افغانستان نیروی آمریکایی وجود ندارد، در حالی که نوع تعامل این دو کشور متفاوت است.

موسوی تصریح کرد: در آسیای مرکزی و قفقاز نیز مهم نیست که یک کشور در تعامل با کشور دیگر چگونه رفتار می‌کند، بلکه مهم آن است که روابط یک کشور با کشور دیگر علیه ما یا کشور دیگر نباشد؛ بنابراین در این معادلات تلاش ما تخریب روابط و همکاری کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز با دیگران نیست، بلکه مهم این است که نوع رابطه آنها با ما دوستانه باشد، زیرا در محیط همسایگی مهم این است.

دیپلماسی ضعیف، مانع بهره‌برداری از ظرفیت‌هاست

 منوچهر مرادی، رئیس مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز و دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی نیز در گفتگو با جام‌جم ظرفیت‌های ایران را به 2 دسته در منطقه می‌توان تقسیم کرد و گفت: یکی از این ظرفیت‌ها اشتراکات فرهنگی و مذهبی است که از قرن‌ها پیش در منطقه وجود داشت، زیرا بخشی از قلمرو جغرافیایی، فرهنگی و تمدنی ایران بوده است و می‌تواند مبنایی برای بهره‌برداری از ظرفیت‌های امروزی جمهوری اسلامی ایران باشد.

وی با بیان این که می‌توان ظرفیت را فعال و در 2 منطقه همجوار آسیای مرکزی و قفقاز محقق کرد، از ظرفیت‌های مهم، موقعیت ژئوپلیتیکی ایران را در این منطقه دانست و توضیح داد: این یعنی همجواری ما با منطقه. ایران به عنوان پل ارتباطی این دو منطقه با جهان خارج است زیرا آسیای مرکزی منطقه‌ای بسته و راه عبور قفقاز نیز از ناحیه شرق است و با توجه به مسائل، مشکلات، مناقشات و نزاع‌هایی که به شکل تاریخی در منطقه وجود داشته عملا راه مطمئن و کارسازی نیست.

رئیس مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، نکته دوم را در ظرفیت‌های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران دانست و ادامه داد: امکانات حمل و نقل، انتقال انرژی، کالاها و مواد خام منطقه از طریق ایران وجود دارد. هر دو منطقه تولیدکننده مواد خام هستند و ایران می‌تواند مسیری برای عبور کالاهای ساخته شده باشد.

مرادی اظهار کرد: از اینها گذشته ارتباطات اقتصادی و سیاسی ایران با این کشورهاست، زیرا ما مشکل سیاسی خاصی با این کشورها نداریم. ارتباطات حسنه‌ای داریم و در تمامی زمینه‌ها اسنادی میان ایران و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به امضاء رسیده است.

وی با بیان این که به طور طبیعی نمی‌شود ادعا کرد با توجه به این ظرفیت‌ها تنها جمهوری اسلامی ایران می‌تواند از این ظرفیت استفاده کند یا از آن بهره گیرد، گفت: کشورهای این منطقه کشورهای مستقلی هستند و آزادی انتخاب شرکای خود را در ابعاد سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دارند.

رئیس مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز با اشاره به این که بخشی از این کشورها با روسیه ارتباطات بسیار خوبی دارند و برخی دیگر ترجیح دادند که با غرب ارتباطات خود را گسترش دهند، بیان کرد: هر کدام از قدرت‌هایی که در قفقاز حضور دارند، از ظرفیت‌هایی خاص خودشان بهره می‌برند. آمریکا و روسیه هر کدام به نوعی از این ظرفیت‌ها استفاده می‌کنند. ترکیه، چین و جمهوری اسلامی ایران نیز همین‌طور و هیچ کدام از اینها منافاتی با هم ندارد.

مرادی تصریح کرد: نمی‌شود گفت یک کشور باید در منطقه حضور داشته باشد و از امکانات و ظرفیت خود در منطقه استفاده کند و دیگر کشورها نگاه کنند. یک بازار رقابت در منطقه وجود دارد. این کشورها هر کدام یک سمت و گرایش را براساس نیازهایشان انتخاب کردند. نمی‌توان یک طرف مشخص را انتخاب کرد.

وی افزود: در آسیای مرکزی ازبکستان در مقطعی بشدت طرفدار غرب بود و اکنون روابطش را با روسیه افزایش داده است. قزاقستان تعادلی را میان ارتباط با روسیه و غرب ایجاد کرده و ترکمنستان اعلام کرده که بی‌طرف است. تاجیکستان و قرقیزستان سعی کردند توازنی را در روابط بین غرب و روسیه ایجاد کنند.

رئیس مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز با بیان این که نمی‌توان گفت که کشوری تمامی درهای خود را به روی برخی قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بسته و صرفا با یک کشور ارتباط ایجاد کرده است یا این که یک قدرت فرامنطقه‌ای صرفا در یک منطقه تمامی قدرت را تحت اختیار خود دارد، درباره میزان استفاده کشورمان از ظرفیت‌های خود عنوان کرد: تمامی دستگاه دیپلماسی کشور و دستگاه‌های درگیر در این مساله سعی کردند مساله به نحو احسن اجرا شود، اما موانعی وجود دارد که صرفا در سر راه ایران نیست. در بحران اخیر شاهد رقابت روسیه و آمریکا بودیم که هر کدام سعی در مانع تراشی بر سر راه یکدیگر داشتند.

مرادی با اشاره به این که به طور طبیعی آمریکا هم در مقابل ایران مانع‌تراشی می‌کند و علاوه بر این در مقاطعی شاهد مانع‌تراشی برخی قدرت‌های منطقه‌ای در قبال کشورمان بوده‌ایم، ادامه داد: این یک رقابت و بازی است و کشورهایی که بتوانند ابزار خود را تقویت کنند و از تمامی امکانات استفاده کنند، دست برتر پیدا می‌کنند. ما در این رقابت موانع جدی داریم. مهم‌ترین مانع ما سیاست‌های آمریکا در منطقه است.

وی تصریح کرد: آمریکایی‌ها در آسیای مرکزی و قفقاز سیاست همه چیز بدون ایران را تعقیب کرده‌اند. هیچ فرصتی را برای مقابله با سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران و نفوذ و نقش آن از دست ندادند که مهم‌ترین نمونه بارز آن مسیر انتقال انرژی از طریق ایران است. همه اذعان دارند که مسیر ایران امن‌ترین، ارزان‌ترین و نزدیک‌ترین مسیر برای انتقال انرژی خزر است، اما شاهدیم آمریکا به هیچ وجه اجازه نداده است که این امر تحقق یابد.

رئیس مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز بحث گرایش‌های برخی کشورهای منطقه به سمت غرب را جدی دانست و آن را عامل ایجاد تنش برشمرد و گفت: گرجستان تمامی امکاناتش را در اختیار غرب قرار داده است و این کار، کار کردن در این کشور را هم برای ایران و روسیه و هم برای کشورهای دیگر سخت‌تر می‌کند.

مرادی نکته سوم در عدم بهره‌گیری درست ایران از ظرفیت‌هایش را ضعف دستگاه دیپلماسی و نهادهای مرتبط با آن ارزیابی کرد و اظهار کرد: این نکته‌ای فنی و تکنیکی است. ما هنوز نتوانستیم خطوط پرواز را با این کشورها برقرار کنیم. تجار ما براحتی در این کشورها نمی‌توانند کار کنند زیرا بانک‌های ایرانی در این جمهوری‌ها هنوز استقرار نیافتند. تجار ما آن حرفه‌ای و همبستگی بودن را نتوانستند در این جمهوری‌ها پیاده کنند. خیلی وقت‌ها شاهد بودیم که تجار ما زیر پای یکدیگر را خالی کردند و این مسائلی است که در جزییات است و تضادی با سیاست‌ها و اصول کلی ما در منطقه ندارد.

وی عنوان کرد: چیزی که ما به طور کلی در منطقه پیگیری می‌کنیم، این است که منافع جمهوری اسلامی ایران با توجه به ابزار و موانع به شکل حداکثری تامین شود. اگر بتوانیم بحث سوم را که به ما بستگی دارد به شکل مناسب حل و فصل کنیم، این توانایی را داریم که بتوانیم آن دو مانع دیگر را از سر راه برداریم.

رئیس مرکز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز در پاسخ به این سوال که تاثیرگذاری و نقش ایران در آسیای مرکزی تا چه اندازه است و با حل شدن بحث سوم ایفای نقش آن چگونه خواهد بود، بیان کرد: می‌توان این پرسش را این گونه پاسخ داد که این کشورها تا چه اندازه به ایران نیاز دارند. آیا همه نیازشان با کشورهای دیگر تامین می‌شود؟ این گونه نیست. اگر به جغرافیا، تاریخ و نیاز آنها نگاه کنیم، آنها همواره به ایران نیاز خواهند داشت.

مرادی با بیان این که منطقه آسیای مرکزی و قفقاز برای ایران نیز پس از فروپاشی شوروی یک فضای تنفسی بوده است، توضیح داد: در جایی به دلیل رابطه‌ای که با غرب داشتیم نتوانستیم تجارت خود را گسترش دهیم. این منطقه فضای مناسبی برای صدور کالاهای ایرانی و کالاهای فنی و مهندسی است. منطقه به ایران نیاز دارد و این دائمی است و خیلی محدود به تخریب منافع ما از سوی آمریکا و کشورهای دیگری نیست. حتی در بدترین شرایط این کشورها به رابطه با ایران اذعان کردند.

دیپلماسی جدید ایران مورد علاقه گرجستان است

همچنین نیکولوز ناخوتسریشویلی در گفتگویی با بیان این که ایران در منطقه قفقاز و آسیای میانه نقش مهمی را ایفا می‌کند، تصریح کرد: از اوایل فروپاشی شوروی و به وجود آمدن کشورهای مستقل ایران بسیار فعالانه وارد این کشورها شده است و در ابتدا با برگزاری نمایشگاه‌های مختلف کشورها را با توانمندی‌های اقتصادی و صنعتی ایران آشنا کرد.

وی با بیان این که اکنون حضور تجار ایرانی در گرجستان بسیار بوده و شرکت‌های متعددی را در کشورمان دایر کرده‌اند، افزود: روابط تجاری و اقتصادی را شروع کردند. ایران دارای منابع غنی و محصولات متعددی است که می‌تواند با کشورهای مختلف منطقه رقابت کند و با موفقیت در کشوری مانند گرجستان حضور داشته باشد.این مقام دوم سفارت گرجستان با بیان این که برگزاری نمایشگاه‌ها در مرحله اول بوده و اکنون فرصت ‌های سرمایه‌ گذاری ایجاد شده است، گفت: در حال حاضر گرچه گرجستان وابسته به معادلات و انرژی ایران نیست، اما با کمال میل با شرایط مناسب آمادگی مشارکت داریم و مواردی هم در سال 1994 و 2006 بوده است، ادامه داد: زمانی که جریان گاز از سوی روسیه در زمستان قطع شد، در آن شرایط ایران با شرایطی خوب به گرجستان کمکی انسان دوستانه ارائه کرد.

وی کریدور دالان گرجستان برای انتقال انرژی ایران به اروپا یا استفاده از بنادر گرجستان برای انتقال کالا به اروپای شرقی را مورد اشاره قرار داد و اظهار کرد: ایران حرف خود را در منطقه می‌زند و گرجستان نیز به حرف‌های ایران گوش داده است. برای ما مواضعی که اتخاذ می‌کند، بسیار اهمیت دارد. مانند بحران گرجستان که خواستار حل و فصل مسالمت‌آمیز آن شد.

وی دیپلماسی جدید ایران برای حل مشکلات و سفر متکی به گرجستان را مورد تاکید قرار داد و آن را نشان‌دهنده این دیپلماسی جدید دانست که مورد علاقه‌مندی دولتمردان گرجستان است و افزود: اکنون علاوه بر تعاملات اقتصادی قرار است هیاتی از گرجستان برای بررسی تمامی زمینه‌های همکاری‌های اقتصادی و صنعتی با ایران، به تهران سفر کنند و ما منتظریم تمامی این اهداف تحقق پیدا کند.

ایران قدرت و ظرفیت بالایی دارد

 میرولیوب یوتیج، استاد دپارتمان علوم سیاسی دانشگاه بلگراد و سردبیر فصلنامه نگاهی بر ادیان دراین کشور با بیان این که معتقد است ایران یکی از کشورهای بسیار مهم منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی است، تصریح کرد: به نظر بنده ایران نقش بسیار با ارزشی برای حفظ حقوق بین‌الملل دارد.

وی با بیان این که ایران در واقع بسیار فعال است و می‌تواند صلح را در منطقه آسیای مرکزی ایجاد کند، گفت: با توجه به سوابق فرهنگی و تاریخی ایران و گستردگی قلمرو و نفوذ در منطقه ایران می‌تواند نقش بزرگی برای تحقق صلح در منطقه از خود نشان دهد.

این استاد دپارتمان علوم سیاسی دانشگاه بلگراد با اشاره به مواضع ایران در قبال حاکمیت صربستان و استقلال کوزوو در سازمان ملل، اظهار کرد: ایران نقشی را که می‌توانست انجام دهد، ایفا کرد.

یوتیج با بیان این که ایران از نقطه‌نظر اقتصادی و سیاسی ارتباطات گسترده‌ای با کشورهای آسیای مرکزی دارد ، ادامه داد: طبیعی است کشوری که روابط عمیق تاریخی با سوریه، ترکیه و آذربایجان دارد بر همکاری‌های منطقه تاثیر می‌گذارد.اعتقادم این است که ایران آنقدر قدرت و ظرفیت دارد که با تهدیدات مقابله و حاکمیت ارضی و منافع خود را حفظ می‌کند.

فاطمه تیمورزاده