به ‌پیشواز ‌سال جهانی ‌نجوم

کمتر از یک ماه دیگر سال جهانی نجوم فعالیت خود را آغاز خواهد کرد تا مردم یک سال را با فعالیت‌هایی سپری کنند که اهداف آن بر مبنای شعار مشخص این سال یعنی «بر شما باد کشف جهان» پایه‌ریزی شده است.

کشور ما ایران در این سال مشارکتی فعال دارد. علاوه بر آن که در تدارک دیدن طرح‌‌های بین‌المللی نقش مهمی به عهده ایرانیان بوده است که انجمن نجوم ایران و شاخه آماتوری آن به عنوان هماهنگ‌کننده ملی این سال در ایران، برنامه‌های متعدد و متنوعی را مهیا کرده‌اند، اما سوال اینجاست که ایرانیان انتظار دارند پس از پایان این سال به چه جایگاهی برسند و آیا این سال می‌تواند نقشی موثر در ارتقای علمی ایران ایفا کند یا نه؟

دانش ستاره‌شناسی در مرزهای ایران بزرگ فرهنگی جایگاه بسیار مهمی دارد. براساس آثار تاریخی، این پهنه فرهنگی شاهد بسیاری از پیشرفت‌های علمی در این زمینه بوده است و سنتی بسیار مهم و جدی درخصوص نجوم در این فضا شکل گرفته و رشد کرده است.

این سنت توجه به آسمان و نجوم حداقل در 2 دوران به اوج‌های بی‌نظیری رسید، نخست در دوران باستانی ایرانیان که اگرچه مدارک اندکی از آن دوران باقی‌مانده، اما همین مدارک اندک نشان‌دهنده دستاوردهای چشمگیر علمی در این زمینه بوده است و همین طور در دوران پس از اسلام که دانشمندان ایرانی و مسلمان دست به ترجمه، گردآوری، اصلاح و اشاعه دانش ستاره‌شناسی زدند.

حاصل کار بی‌نظیر آنها اصلاح هزاران برگ از مطالب مهم علمی دوران و افزودن بخش‌های مهمی به آنها بود که بعدها در عصر رنسانس علمی زیربنای مهمی را در ایجاد تغییرات ژرف در دیدگاه ما نسبت به کیهان پدید آورد.

این دوران مهم متاسفانه چندان نپایید و در سده‌های اخیر علوم به طور کلی و ستاره‌شناسی به طور خاص در همان حال که در مغرب‌زمین با سرعت بسیار زیادی دنبال می‌شد و رشد پیدا می‌کرد، در ایران و البته بسیاری از کشورهای در حال توسعه دیگر از رونق افتاد و تنها در چند دهه اخیر شاهد تلاش بسیار جدی برای رشد علمی و ایفای نقش دوباره در مجامع جهانی علمی هستیم.

در این شرایط که اخترشناسان حرفه‌ای ایران امروز در حدود 100 نفر برآورد می‌شود  که شاید از تعداد اخترشناسان حرفه‌ای که در دوران عبدالرحمن صوفی رازی و در حدود 100 سال پیش تنها در رصدخانه شیراز فعالیت می‌کردند نیز کمتر باشد  و حدود چند هزار نفر منجم آماتور فعال در ایران حضور دارند، ما به استقبال سال جهانی نجوم می‌رویم تا از یکی از مهم‌ترین فرصت‌های ترویج علم در سالیان اخیر استفاده کنیم.

اگرچه پیش از این سال‌های علمی دیگری نیز نامگذاری و معرفی شده‌اند، اما نباید از نظر دور داشت که دانش‌هایی چون ریاضیات (که سال 2000 به نام آن نامگذاری شده بود) یا فیزیک (که سال 2005 به نام آن نامگذاری شده بود) علومی هستند که بدنه جامعه که هدف و مخاطب اصلی این فعالیت‌های ترویجی به شمار می‌روند با آنها چندان ارتباطی برقرار نمی‌کنند و شاید در اولین موضعگیری سعی می‌کنند فاصله خود را با آنها حفظ کنند اما ستاره ‌شناسی دانشی است که به دلیل سوابق حضور فرهنگی‌اش در جامعه بیش از دیگر علوم مردم را به خود جلب می‌کند و بیشتر مردم آمادگی شرکت در برنامه‌هایی را دارند که با نام و بهانه ستاره‌شناسی برگزار می‌شود.

به همین دلیل انتظار می‌رود این سال مخاطبانی بیش از سال‌های علمی دیگر پیدا کند و به همین دلیل فرصتی ناب‌تر برای ترویج علم به شمار می‌رود؛ اما چرا در سال نجوم صحبت از ترویج علم می‌شود و مگر این دو یک معنی دارند که باید معادل هم گرفت.

نکته مهم در اینجاست که ستاره‌شناسی مدرن به عنوان یکی از شاخه‌های علم مدرن از تمام ابزار و وسایل مورد نیاز دیگر رشته‌های علمی نظیر جمع‌آوری داده‌ها، ساختن نظریه، آزمودن آن نظریه، ابطال آن و در نهایت اصلاح و پیشبرد آن سود می‌جوید.

به همین دلیل است که اگر مردم فرصت بیابند که با این دانش آشنا شوند، می‌توانند با روش‌هایی که به طور عام در علم کاربرد دارند نیز آشنا شوند و درک علمی خود را افزایش و رشد دهند.

از این رو اگرچه این سال به نام سال جهانی نجوم برگزار می‌شود، اما هدف اصلی خود را به وجود آوردن فرصتی برای ترویج روش‌های علمی در میان مردم قرار داده است و همین امر اهمیت برگزاری این سال را برای ما دوچندان می‌کند.

کشور ما در حال حاضر در رده کشورهای در حال توسعه قرار دارد. کشوری که با سابقه عظیم تمدنی، علمی و فرهنگی خود و با درک این واقعیت که در دوره‌ای از تاریخ خود به دلایل مختلف از قافله علم روز عقب افتاده است، عزم جدی دارد تا بار دیگر خود را در رده کشورهای توسعه‌یافته قرار دهد.

عزم جدی ایران در این زمینه را علاوه بر برنامه‌هایی که به طور مستقل پیگیری می‌کند باید در سند بسیار مهم افق چشم‌انداز 20 ساله جستجو کرد؛ سندی که اعلام می‌کند ایران باید در سال 1404 در همه رشته‌ها و سطوح در صدر کشورهای منطقه قرار داشته باشد. برای رسیدن به این افق که نوید توسعه‌ای همه‌جانبه را می‌دهد، باید همه زمینه‌های لازم برای رخ دادن چنین چشم‌اندازی را فراهم آوریم.

یکی از وجوه مهم توسعه‌یافتگی، رسیدن به توسعه علمی است. این بخش از توسعه بویژه زمانی اهمیت می‌یابد که به یاد آوریم با رشد علوم و فنون و افزایش تصاعدی سرعت آنها در آینده بسیاری از جنبه‌های دیگر زندگی انسان تحت تاثیر علوم قرار خواهد گرفت.

صنایع دفاعی، اقتصاد، فرهنگ و سیاست به طور جدی از علوم متاثر خواهند شد و اگر توسعه ساختگی علمی در جامعه رخ ندهد نمی‌توان امید چندانی به توسعه همه‌جانبه داشت.

برای رسیدن به توسعه علمی نیز باید 2 سطح را مورد توجه جدی قرارداد؛ یکی بخش حرفه‌ای که مستقیم درگیر این رویداد خواهند بود. این بخش از جامعه شامل دانشمندان ، پژوهشگران، سیاستگذاران ، سیستم ‌های دانشگاهی ، پژوهشی و مشابه آن می‌شود که در مرکز گود تولید علم و فناوری قرار می‌گیرند اما این سیستم به تنهایی نمی‌تواند پیش رود و موفقیت آن تنها زمانی تضمین می‌شود که از پشتیبانی بدنه جامعه برخوردار باشد.

بدنه جامعه اگر با اهمیت علم و روش‌های علمی آشنا نباشد نه تنها از جریان درست علمی که جریانی درازمدت، بی‌سر و صدا و هزینه بر است حمایت نمی‌کند، بلکه ممکن است به دام شارلاتان‌های علمی بیفتد که به نام علم قصد دارند از مردم سوءاستفاده کنند و با جا زدن هر محصول فیزیکی یا فکری به جای علمی آن را به خورد مخاطبان خود دهند و آنها نیز به حمایت از آنها برخیزند.

در حالی که جریان آسیب‌پذیر اصیل علمی در این میان قربانی می‌شود. در همین حال، این ناآگاهی می‌تواند باعث شود مردم در برابر هزینه‌های زیاد مطالعات علمی موضعگیری و به صرف هزینه‌های ملی در این راه اعتراض کنند و در نهایت از منتخبان خود بخواهند تخصیص بودجه‌ به پژوهش‌های بلندمدت علمی را محدود کنند. از سوی دیگر، خطر بزرگ‌تری از طرف این ناآگاهی عمومی جامعه را تهدید خواهد کرد.

مردمی که با علم و روش‌های علمی و کار علمی بیگانه‌اند، هیچ گاه فرزندان خود را تشویق نخواهند کرد که قدم در راه دشوارعلم بگذارند بنابراین جمعی از بهترین استعدادهایی که می‌تواند آینده علمی کشور را متحول کند، به دلیل عدم شناخت‌‌ از ورود به جریان علمی باز می‌مانند که خسارات آن در آینده مشخص خواهد شد.

به همین دلیل، ترویج و عمومی کردن درک علمی به روشی درست از اولویت‌هایی است که باید در هر برنامه‌ای که شامل توسعه علمی است، در نظر گرفته شود. این مساله برای ما که به استقبال افق 1404 می‌رویم اهمیتی دوچندان می‌یابد و سال جهانی نجوم فرصتی است برای ما تا از این فرصت برای رشد دانش و درک علمی در جامعه استفاده کنیم.

به این ترتیب که با استفاده از علاقه عمومی که به آسمان شب و دنیای ستاره‌ها وجود دارد می‌توان روش‌های علمی را ترویج کرد و به طور خاص‌تر باید در نظر داشت که به کمک روحیه‌ای که در این سال به بدنه جامعه دمیده می‌شود ، شاید بتوان گروه عظیمی از متخصصان آینده نجوم کشور را پرورش داد. متخصصانی که بویژه در فضای جدیدی که با تاسیس رصدخانه ملی ایران، شکوفاتر از گذشته می‌شود، گامی به سوی بازیابی جایگاه مهم نجومی کشور در جهان بردارند.

پوریا ناظمی